Міжнародная падсудавасць у самым агульным выглядзе звычайна трактуецца як размежаванне кампетэнцыі нацыянальных судовых установаў розных дзяржаваў у вырашэнні цывільных справаў з міжнародным элементам. Варта адзначыць, што панятак падсудавасці трэба адрозніваць ад панятку права, якое падлягае прымяненню ў стасунках, якія рэгулююцца міжнародным прыватным правам. Звязана гэта с тым, што пытанне вызначэння межаў кампетэнцыі судоў і іншых нацыянальных органаў юстыцыі кожнай дзяржавы, як вядома, вырашаецца дзяржавай суверэнна: незалежна ад іншых і толькі на падставе тых палажэнняў унутрыдзяржаўнага права, якія яна распрацоўвае і выкарыстоўвае самастойна.

Згодна з існуючай сёння дактрынай міжнароднага цывільнага працэсу (як айчыннай, так і замежнай) ёсць пэўная колькасць асноўных крытэраў, на падставе якіх нацыянальнае права розных краінаў свету вызначае і  абмяжоўвае юрысдыкцыю паасобных судовых установаў:

1. Крытэр грамадзянства бакоў у спрэчцы, калі суд прызнае сябе кампетэнтным разглядаць любую справу, якая вынікае з дачыненняў па  ўгодзе. Адным з бакоў ёсць грамадзянін краіны. Такі спосаб выкарыстоўваецца ў Францыі, Італіі і іншых краінах раманскай сістэмы права;
2. Крытэр месца знаходжання адказчыка. Гэтае правіла распаўсюджваецца таксама на юрыдычных асобаў. Пры гэтым пад месцам знаходжання разумеюць вядомую канцэпцыю месца знаходжання адміністрацыйнага цэнтру. Крытэр месца знаходжання адказчыка выкарыстоўваецца ў нашым унутраным заканадаўстве, што цалкам адпавядае ўсім міжнародным дамовам аб праўнай дапамозе, якія існуюць у Беларусі  – як двухбаковым, так і шматбаковым. Акрамя таго, гэты падыход замацаваны ў заканадаўстве Нямеччыны, Швайцарыі, Расеі. 
3. Крытэр  “фактычнай прысутнасці” адказчыка. Пад ім разумеюць не толькі факт фізічнага знаходжання асобы ў адпаведным месцы і магчымасці перадаць яму судовы пазоў, але і факт знаходжання маёмасці гэтай асобы на тэрыторыі краіны, нават, калі асоба на яе тэрыторыі адсутнічае. Выкарыстанне такога крытэру ёсць безумоўным прывілеем краінаў “агульнага права”.

У межах праўнай сістэмы “агульнага права” існуе таксама дактрына “Forum Shopping”, якая мае даволі істотнае значэнне для практыкі міжнароднага прыватнага права. Аб ёй і пойдзе больш падрабязная размова далей.

Дактрына “Forum Shopping” ёсць амерыканскім здабыткам; згодна з ёй, пазыўнік імкнецца абгрунтаваць падпарадкаванне свайго пазову юрысдыкцыі судоў таго штату (дзяржавы), права якога ў найбольшай ступені для яго спрыяльна. Пры гэтым пазыўнік мае магчымасць выбіраць паміж ўсімі судовымі ўстановамі, якія юрыдычна валодаюць правам вырашаць яго справу – маюць адпаведную падведамаснасць і тэрытарыяльную падсудавасць. Звычайна выбар ажыццяўляецца паміж федэральнымі і мясцовымі судовамі ўстановамі, альбо паміж судамі аднаго ўзроўню, але ў розных мясцовасцях. Канчатковае рашэнне робіцца на карысць пэўнага суду на падставе вялікай колькасці чыннікаў: месца знаходжання суду і адлегласць ад адказчыка, рэпутацыя суддзі ў пэўнай галіне права, магчымы склад прысяжных, усе без вынятку нюансы судовых прэцэдэнтаў.

Кожная краіна мае пэўныя правілы падсудавасці і падведамаснасці. Часам прадугледжанае месца суда не ёсць вельмі зручным для бакоў і сведкаў. Пакуль справа айчынная, падставаў для скаргаў быць не павінна. Але, калі суды некалькіх краінаў здольны распаўсюджваць сваю юрысдыкцыю на пэўныя справы, пазыўнік мае права на разгляд сваёй справы ў  найзручнейшай для яго інстанцыі. Пры гэтым, пазыўнік выбірае адзін з судоў таму, што:

• лічыць, што адказчык ці найбольш значны(-ая) сведка не будуць мець магчымасць прыехаць менавіта ў гэты суд. Улічваюцца чыннікі коштаў, фізічнага стану і візавага дазволу. Такі выбар дазволіць пазыўніку выйграць ад пачатку бяспройгрышную справу.
• суд, суддзя ці юрыдычная сістэма ўвогуле верагодна ёсць больш спрыяльнымі для пазыўніка.

Памянёная вышэй стартавая перавага можа стацца вельмі неспрыяльнай для адказчыка. Таму ён, ў сваю чаргу, зацікаўлены выкарыстаць ўсялякія магчымыя сродкі, каб прыбраць пазоў з таго суду, куды пазыўнік першапачаткова накіраваў яго. Дыяпазон гэтых захадаў складаюць: ініцыяванне “юрысдыкцыі ў парадку перанясення справы” (разгляд у федэральнам судзе ЗША справы, якая была ўзята з мясцовага суду), старанне аб змяненні тэрытарыяльнай падсудавасці з матываваннем, што справа была накіраваная не ў той суд у межах аднаго ўзроўню, а таксама апеляванне да канцэпцыі “Forum non Conveniens” (“нязручны суд”), якая значыць, што накіраванне справы ў менавіта гэты суд не адпавядае месцу жыхарства бакоў ці сведкаў. У гэтым выпадку адказчык будзе патрабаваць судовай забароны на працяг разгляду справы ў першым судзе і перанясення справы ў судовую інстанцыю іншай краіны.

Відавочна, што выкарыстанне канцэпцыі “Forum Shopping” не ёсць спрыяльным не толькі для адказчыкаў, але і для судоў. Існуюць некалькі чыннікаў негатыўнага стаўлення судоў да гэтай дактрыны. З філасофскага пункту гледжання справядлівае вырашэнне судовых справаў не павінна залежыць ад тэхнічных адрозненняў адной юрысдыкцыі ад другой. На практычным узроўні шмат якія суддзі разумеюць, што суды перагружаныя, і рэпутацыя суду, які спрыяе пэўным катэгорыям пазыўнікоў, яшчэ больш павялічыць колькасць адных справаў і зацягне разгляд іншых.

Ва ўсіх гэтых выпадках першым крокам суду станецца вызначэнне таго, ці ёсць абраны суд адпаведным судом – ці будзе ён мець найбольшую сувязь  з бакамі спрэчкі і з яе сутнасцю. Гэта патрабуе ад суду вызначыць, ці існуе нейкі іншы больш прыдатны суд.  Падставу гэтага тэсту складае дактрына ветлівасці, згодна з якой суд, у які звяртаецца пазыўнік, павінен  паважаць права замежнага суду заяўляць правы на гэтую ж юрысдыкцыю. Аднак, дактрына ветлівасці таксама не ёсць найлепшым выйсцем. Напрыклад,  у 1999 годзе падчас разгляду справы Braintech, Inc. v. Kostiuk канадскі суд разглядаў пытанне аб паклёпніцкіх звестках у Інтэрнэце і вырашыў, што, калі б кожная краіна, якая мае доступ да Інтэрнэту, брала на сябе разгляд такіх справаў, вынікам бы стаўся дэфармацыйны эфект што да свабоды выяўлення.

Суд павінен захоўваць баланс паміж тэорыяй і практыкай судовых рашэнняў.  Лічыцца, што будзе несправедлівым у дачыненні да адказчыка, калі пазыўніку дазваляецца скіроўваць справу ў той суд, які яму найбольш спрыяльны. З іншага боку, будзе таксама несправедлівым, калі пазыўніку гэта не дазволена. Пытанне вырашаецца наступным чынам: суд не дазваляе прымяняць перанясенне справы ў іншую юрысдыкцыю, калі гэта несправядліва пазбавіць пазыўніка такіх перавагаў. Але пазыўнік павінен прадставіць доказы сапраўднай і істотнай сувязі справы з абраным судом.

З іншага боку, калі суд альтэрнатыўнай юрысдыкцыі выяўляе, што суд першай інстанцыі прыняў на разгляд справу, нягледзячы на тое, што існуе іншы больш адпаведны суд, судовая забарона будзе, як падаецца, найбольш аб’ектыўнай мерай. У роўнай ступені, калі замежны суд абгрунтавана вырашыў, што больш адпаведнага суда не існуе, міжнародная ветлівасць патрабуе, каб альтэрнатыўны суд паважаў гэта рашэнне: прымяненне судовай забароны павінна быць скасавана. Акрамя таго, калі пазыўнік можа прывесці доказы слушнасці разгляду справы ў абодвух судах, альтэрнатыўны суд павінен прызнаць юрысдыкцыю суду першай інстанцыі.

Напрыканцы ХХ стагоддзя канцэпцыя “Forum Shopping” пачала масава выкарыстоўцца ў краінах кантынентальнай сістэмы права, што можа спрычыніцца да яе глабальнага распаўсюду. Яна пакінула з’яўляцца толькі лакальным здабыткам і зараз мае шанец ператварыцца ва ўніверсальную тэндэнцыю. Пазыўнікі па-за межамі ЗША пачалі поўнамаштабна карыстацца з перавагаў некаторых надзвычай лаяльных асаблівасцяў амерыканскай судовай сістэмы, такіх як магчымасць падаць калектыўныя пазовы ці ажыццявіць выплату ўмоўнай  узнагароды адвакату (толькі ў выпадку выйгрышу ў спрэчцы). Гэта выклікае найперш незадаволенасць замежных інвестараў і буйных партнёраў. Яны павінны ад самага пачатку прадугледжваць магчымасць непрыязнага стаўлення кантрагентаў у выпадку спрэчкі. Толькі сама магчымасць скіраваць справу на разгляд у амерыканскі суд будзе добрым стымулам для паўнавартаснага выканання абавязкаў па дамове. Але ў адказ на гэткую папулярнасць судовай сістэмы Злучаных Штатаў, іншыя краіны таксама могуць пажадаць распаўсюдзіць сваю юрысдыкцыю на іншыя краіны. Акрамя таго, прымяненне “Forum Shopping”, відавочна, спрыяе ўзнікненню супярэчнасцяў пры прызнанні і выкананні судовых рашэнняў замежных судоў, калі яны былі абраныя пазыўніком на падставе гэтай канцэпцыі; больш за тое, такія судовыя рашэнні могуць быць прызнаны несапраўднымі.

У межах тэорыі міжнароднага прыватнага права і цывільнага працэсу дактрына “Forum Shopping” атрымала радыкальна розныя ацэнкі: ад яго поўнага непрымання да прызнання дапушчальным спосабам усталявання міжнароднай падсудавасці. Напрыклад, нямецкая дактрына адзначае, што “ у міжнародным маштабе гэта ідэя не можа быць рэалізавана ў непасрэдным выглядзе, а ў дачыненні да нямецкай рэчаіснасці для гэтай тэорыі няма перадумоваў”. Здаецца, з памянёнай пазіцыяй не магчыма цалкам пагадзіцца. Нельга адмаўляць існаванню гэтай канцэпцыі ў межах пэўнай краіны, улічваючы сучасныя тэмпы развіцця грамадскага звароту, калі прынцып “lex voluntatis” мае ў заканадаўстве большасці краінаў перавагу над усімі іншымі калізійнымі прывязкамі. 

Каб не дапусціць пашырэння выкарыстання канцэпцыі “Forum Shopping”, некаторыя штаты ЗША праводзяць адпаведныя рэформы свайго заканадаўства: напрыклад, у 2003 годзе у Заходняй Вірджыніі  была замацаваная норма, якая забараняе нерэзідэнтам штату скіроўваць у мясцовыя суды пазовы, акрамя выпадкаў, калі ўсе ці большасць элементаў справы маюць дачыненне да гэтай мясцовасці. Аднак, палітыка судовых установаў ЗША, накіраваная супраць выкарыстання “Forum Shopping” не ёсць надта збалансаванаю. Напрыклад, у сваім артыкуле “The Ideologies of Forum Shopping - Why Doesn't a Conservative Court Protect Defendants?” прафесар George D.Brown засяроджвае ўвагу на тым, что Вярхоўны Суд ЗША вельмі непаслядоўны ў сваім стаўленні да магчымасці выбіраць найбольш зручны суд, у залежнасці ад таго, ці выбірае пазыўнік паміж федэральным альбо мясцовым судом у межах ЗША альбо паміж судамі розных краінаў. Вярхоўны Суд недвухсэнсоўна асуджае выкарыстанне “Forum Shopping” у судах ЗША, аднак дазваляе і часам нават заахвочвае да прымянення гэтага прынцыпу ў судах іншых краінаў. Гэта даволі дзіўна, калі ўлічваць, што выбар паміж судамі звычайна пагражае такім традыцыйным кансерватыўным каштоўнасцям, як жаданне скараціць колькасць судовых справаў і першапачатковая ўстаноўка на добрае стаўленне да адказчыка.

У сучаснай практыцы міжнароднага прыватнага права бакі ў кантракце таксама прымаюць захады, каб не дазволіць супрацьлегламу боку неправамоцна выбіраць паміж судовымі юрысдыкцыямі. Найбольш дзейсным з іх ёсць недвухсэнсоўны выбар права, якое мае выкарыстоўвацца, і замацаванне яго ў кантракце. У дадатак да кантракту бакі маюць магчымасць выключыць прымяненне канцэпцыі “Forum Shopping” шляхам заключэння прарагацыйнага пагаднення.

Што тычыццца існавання магчымасці прымянення памянёнай канцэпцыі на тэрыторыі Беларусі, то яна практычна зведзеная да нуля. Гэта звязана з існаваннем у нашай прававой сістэме прынцыпу выключнай падсудавасці ў тых пытаннях, дзе выбар юрысдыкцыі бакамі недапушчальны. З іншага боку, выкарыстанне пазыўніком гэтай дактрыны не ёсць паводле нашага заканадаўства перашкодай для рэалізацыі замежных судовых рашэнняў – іх прызнання і выканання на тэрыторыі Беларусі.

Выкарыстаныя матэрыялы:

1. Andrew S. Bell. Forum Shopping and Venue in Transnational Litigation. – Oxford Private International Law, 2003. – 496 p.

2. George D.Brown. The Ideologies of Forum Shopping - Why Doesn't a Conservative Court Protect Defendants? – North Carolina Law Review, 1993. – p. 649-720.

3. Нешатаева Т.Н. Международное частное право и международный гражданский процесс, –М.: Городец, 2004. – 620 с.

_______________________________

Аляксандра Рагажынская (нар. у 1983 г. у Менску) – навучаецца на IV курсе аддзяленьня “міжнароднае права” факультэту міжнародных стасункаў БДУ. Спэцыялізуецца на вывучэньні эўрапейскага права. Галіна юрыдычных інтарэсаў — праўныя сыстэмы гішпанскамоўных краінаў, пытаньні міжнароднае правасуб’ектнасьці, міжнародныя арганізацыі, эўрапейская інтэграцыя.