Артыкул, прысьвечаны інтэрпрэтацыі “свабоды выяўленьня” у рашэньнях Эўрапейскага суда, распачынае сэрыю артыкулаў “Праўніка”, задача якіх пазнаёміць айчыннага чытача з параўнальнымі аспэктамі свабоды слова ў эўрапейскім праве.
Уводзiны
Фармальна Беларусь застаецца краінай, якая так і не ратыфікавала Эўрапейскую Канвэнцыю аб абароне правоў чалавека і падставовых свабодаў 1950 года (далей – Канвэнцыя) ды не зьяўляецца чальцом Рады Эўропы. Гэтая акалічнасьць можа паставіць пад сумнеў вартасьць (практычную запатрабаванасьць) айчынных дасьледваньняў у галіне прэцэдэнтнага права Рады Эўропы і, у прыватнасьці, рашэньняў Эўрапейскага Суда па правох чалавека (далей – Суд) датычна трактаваньня прынцыпу свабоды слова. Катэгарычна не падзяляючы падобнага кшталту меркаваньняў, уважаем неабходным перадусім прывесьці аргумэнты на карысьць запатрабаванасьці гэткіх даследваньняў у Беларусі.
Па-першае, Рэспубліка Беларусь ёсьць адзінай краінай у Эўропе, якая фармальна не далучылася да інстытуцыяў Рады Эўропы. Нават такія краіны як Грузія ці Турэччына ратыфікавалі Эўрапейскую Канвэнцыю. Больш за тое, у Беларусі ўвесь час вядзецца дыскусія аб паступовым уваходжаньні ў Раду Эўропы і ратыфікацыі Канвэнцыі. Зь вялікай доляй пэўнасьці можна прагназаваць, што Беларусь усё ж рэалізуе гэтыя памкненьні.
Па-другое, пра мажлівасьці спасылак на рашэньні Эўрапейскага Суда ў праўнай сыстэме Рэспублікі Беларусь не раз наўпрост вялося як ў юрыдычнай літаратуры (дактрыне), так і ў афіцыйных дакумэнтах вышэйшых праўных ворганаў.
Па-трэцяе, акурат прэцэдэнты трактаваньня права на свабоду і выяўленьне ўласнага меркаваньня зьяўляюцца адной з тых сфэраў, дзе Эўрапейскі Суд дасягнуў найбольшых посьпехаў, заклаўшы цэлую галіну заходняе юрыспрудэнцыі – эўрапейскае права сродкаў масавай інфармацыі (European Law of Mass Media).
Па-чацьвертае, Беларусь – адная з тых краінаў, якія сыстэматычна крытыкуюцца сусьветнай супольнасьцю (у тым ліку рознымі эўрапейскімі арганізацыямі) менавіта за праблемы, зьвязаныя з свабодай слова, становішчам у галіне сродкаў масавай інфармацыі, наяўнасьцю крымінальнай адказназнасьці за дыфамацыю, дзяржаўную манаполію на тэле- і радыёвяшчаньне і д.п.
Па-пятае, свабода слова ёсьць неад’емным чыньнікам дэмакратычных працэсаў ды індыкатарам ступені разьвітасці сыстэмы грамадзянскай супольнасьці і прававой дзяржавы.
Такім чынам, Эўрапейская Канвэнцыя, якая зьяўляецца найбольш акрэсьленай формай выяўленьня адданасьці дзяржаваў-чальцоў Рады Эўропы каштоўнасьцям дэмакратыі, міра і справядлівасьці, можа быць неацэнным арыентырам як айчыннага заканадаўцы, так і судзьдзі ў галіне рэалізацыі прынцыпа свабода слова ў Беларусі. Канвэнцыя была падпісаная 4 лістапада 1950 года ў Рыме. На працягу апошняга паўстагодзьдзя фундамэнтальныя прынцыпы, закладзеныя ў ёй, сфармавалі прэцэдэнтане права, дзякуючы іх інтэрпрэтацыі Эўрапейскім судом па правах чалавека і Эўрапейскай Камісіяй па правах чалавека. Да таго ж, Рада Эўропы актыўна прымала шэраг дадатковых пратаколаў, якія пашырылі сфэру дзеяньня Канвэнцыі, а таксама рэзалюцыяў і рэкамэндацыяў, якія вызначылі стандарты паводзінаў дзяржаваў-чальцоў. Супраць дзяржаваў, якія не выконвалі палажэньні, уводзіліся санкцыі.
Як адзначае чалец Каардынацыйнага камітэта Рады Эўропы па пытаньнях, датычных сродкаў масавай інфармацыі, вядомы спэцыяліст па Артыкуле 10 Эўрапейскай Канвэнцыі, сп-ня Моніка Макавей, тэкст Канвэнцыі нельга разглядаць асобна ад яе прэцэдэнтнага права. Дзеяньне Канвенцыі заснавана на сыстэме агульнага права. Рашэньні Эўрапейскага Суда тлумачаць ды інтэрпрэтуюць яе тэкст. Яны зьяўляюцца прэцэдэнтамі, якія валодаюць абавязковай юрыдычнай сілай, іх юрыдычны статус роўны статусу абавязковых юрыдычных нормаў. Вось жа, у выпадку ратыфікацыі Канвэнцыі, дзяржаўныя ворганы ўсіх краінаў-удзельніцаў, у тым ліку й тых, у якіх прынятая сыстэма грамадзянскага (кантынэнтальнага) права, павінны разглядаць рашэнні Суда ў якасьці абавязковага юрыдычнага закона. У зьвязку з гэтым, неабходна зацеміць, што на сёньняшні дзень нават для традыцыйных грамадзянскіх праўных сыстэмаў характэрна прымяненьне зьмешанага тыпу права, якое ўлучае ў сябе элемэнты грамадзянскага і агульнага права, у якім судовай практыцы адводзіцца ня менш значнае месца, чым законам, якія прымаюцца Парлямэнтам. Вось чаму дадзенае даследваньне ў большай ступені прысьвечанае практыцы Эўрапейскага суда.
Свабоду выяўленьня ўласнага меркаваньня нельга разглядаць па-за рамамі іншых правоў, якія абараняе Канвэнцыя (напрыклад, свабоду сходаў альбо свабоду думкі, сумленьня і рэлігіі). Натуральна, часам трактаваньне той жа свабоды слова можа ўступаць у пэўную калізію зь іншымі правамі, як напрыклад, права на справядлівае судовае разьбіральніцтва, павагу прыватнага жыцьця і г.д. Задача Суда ў дадзеным выпадку – пошук “балянса свабодаў”, намацваньне залатой сярэдзіны, якая і пераўтвараецца ў сыстэму нормаў і прынцыпаў праўнай сыстэмы ў рамах Рады Эўропы. То бок вывучэньне акурат прэцэдэнтнага права дае мажлівасьць сфармаваць акрэсьлены погляд на сучасныя агульнаэўрапейскія стандарты ў галіне свабоды слова, што чарговага разу даводзіць запатрабаванасьць падобнага кшталту даследваньняў у айчыннай кампаратывістыцы.
Аднак з улікам таго, што за свой больш чым паўвекавы пэрыяд дзейнасьці Эўрапейскі Суд вынес найвялізарнейшую колькасьць рашэньняў, якія наўпрост ці ўскосна закранаюць трактаваньне артыкула 10 Канвэнцыі, у гэтым артыкуле мы спынімся на аналізе толькі найбольш значных зь іх і\альбо маючых пэўную каштоўнасьць для аналізу беларускага заканадаўства ў галіне свабоды слова. У зьвязку з гэтым, далей прэцэдэнты будуць клясыфікаваныя па наступнай схеме, якая адпавядае структуры артыкула 10 Канвэнцыі: свабода прытрымлівацца ўласнага меркаваньня, свабода друку – пытаньні дыфамацыі, свабода радыё- і тэлевяшчаньня. Прадметам ужо наступнага артыкулу мае стаць непасрэдна сыстэма абмежаваньняў на ажыцьцяўленне права на свабоду выяўленьня меркаваньня. У некаторых выпадках мэтазгоднай ёсьць узгадка падставовых выцемак з рашэньняў Суда, у іншых – больш дэталёвы аналіз самой справы. Вывучэнне прэцэдэнта Эўрапейскага суда як такога не зьяўляецца мэтай артыкула. Увага, галоўным чынам, будзе факусавацца на спробе вывесьці пэўную сыстэму права ў галіне свабоды слова, каб атрымаць грунтоўны інструмэнтар для аналізу айчыннага заканадаўства на адпаведнасьць эўрапейскім стандартам у далейшых даследваньнях.
Частка 1 Артыкулу 10 Эўрапейскай Канвэнцыі: ”Кожны мае права на свабоду выяўленьня свайго меркаваньня. Гэта права ўлучае ў сябе свабоду прытрымлівацца свайго меркаваньня ды свабоду атрымліваць і распаўсюджваць інфармацыю і ідэі без якога-кольвек умяшальніцтва з боку публічных уладаў і незалежна ад дзяржаўных межаў. Дадзены артыкул не перашкаджае дзяржавам ажыцьцяўляць ліцэнзаваньне радыёвяшчальных, тэлевізійных альбо кінематаграфічных прадпрыемстваў”
1. Cвабода меркаваньня.
Наагул Артыкул 10 варта разглядаць у ягоным узаемазьвязку з суседнім Артыкулам 9 Эўрапейскай Канвэнцыі, які замацоўвае свабоду думкі, сумленьня і рэлігіі. Пры гэтым у свабодзе выяўленьня поглядаў вырашальную ролю адыгрывае зьмест меркаваньня. Сродкі ж і спосабы выяўленьня меркаваньня істотныя ў той ступені, у якой яны маюць самастойнае значэньне для такога кшталту выяўленьня.
У праўнай літаратуры часьцяком адзначаецца, што Артыкул 10 мае больш шырокія рамы абароны, чым Артыкул 9. Для прымяненьня Артыкула 9 патрабуецца, каб погляд, які выяўляецца, адлюстроўваў перакананьні асобы, якой гэты погляд належыць. Арыткул 10 прадугледжвае абарону любога выяўленьня меркавання, пры гэтым спосаб выяўленьня можа вар’явацца ў залежнасьці ад меркаваньня. Натуральна, “свабоду прытрымлівацца свайго меркаваньня” цяжка адасобіць ад “свабоды думкі” (Артыкул 9). Відавочна, што й скаргі ў Эўрапейскі Суд на парушэньне гэтага ўзгаданага аспэкта Артыкулу 10 верагодна будуць адначасова зьмяшчаць сьцьверджаньне пра парушэньне Артыкулау 9.
Іншы артыкул, зь якім можна прасачыць генэтычны зьвязак, – гэта Артыкул 8 Канвэнцыі, бо карэспандэнцыя, тэлефонная ды іншыя віды камунікацыяў ёсьць ні чым іншым, як спосабамі выяўленьня ўласнага меркаваньня. Больш за тое, Эўрапейская Камісія нават прыйшла да высновы, што права на атрыманьне якой-кольвечы інфармацыі цераз карэспандэнцыю, што рэгулюецца Артыкулам 8 Канвэнцыі, ёсьць lex specialis у дачыненьні да артыкулу 10 (адпаведна, lex generalis).
У пэўнай ступені Артыкул 10 перакрыжоўваецца з гарантыяй на свабоду сходаў у тым выпадку, калі вядзецца пра сытуацыі, дзе некалькі асобаў сумесна выяўляюць пэўнае меркаваньне. Нават маўклівая дэманстрацыя, у такі спосаб, мае характар “грамадзкага паведамленьня” пра сваю пазыцыю, меркаваньні, перакананьні.
Свабода выяўленьня поглядаў закладае адзін з найбольш грунтоўных падмуркаў дэмакратычнага грамадзтва ды зьяўляецца адной з падставовых умоваў ягонага прагрэсу і разьвіцьця кожнага чалавека. Гэта свабода распаўсюджваецца на перадачу ня толькі “інфармацыі” альбо “ідэяў”, якія ўспрымаюцца добразычліва альбо разглядаюцца як бясшкодныя ці нэўтральныя, але і такога кшталту, якія абражаюць, шакуюць альбо непакояць. Гэтага вымагаюць плюралізм, цярплівасць ды шырыня поглядаў, безь якіх немажлівым ёсьць уласна існасьць “дэмакратычнага грамадзтва”.
У атрымаўшым шырокі розгалас рашэнні па справе Sunday Times Эўрапейскі суд адзначыў, у прыватнасьці, што свабода выяўленьня палітычных поглядаў і прэсы мусіць карыстацца прыярытэтам. Гэта сьцьверджанне ёсьць таксама цалкам справядлівым і ў дачыненьні судоў, на якія мэдыі могуць уплываць апасродкавана. Існуе агульнае прызнаньне таго факта, што суды ня могуць дзейнічаць у вакуўме. Хаця яны і зьяўляюцца форумам для разьвязаньня спрэчак, гэта не азначае, што папярэдняе абмеркаваньне спрэчак ня можа адбывацца дзесьці яшчэ, незалежна ад таго, гэта спэцыяльныя часопісы, шырокая прэса альбо насельніцтва. Сродкі масавай інфармацыі ня мусяць пераступаць рамы, уведзеныя ў інтарэсах належнага чыненьня правасудзьдзя, але на іх ляжыць таксама абавязак (падкрэсьлена мною – У.Б.) распаўсюджваць інфармацыю ды ідэі, якія датычацца пытаньняў дзейнасьці судоў, дакладна ў такі ж спосаб, як гэта адбываецца ў іншых сфэрах дзейнасьці, якія зьяўляюцца аб’ектам грамадзкага інтарэсу. Гэтай функцыі сродкаў масавай інфармацыі спадарожнічае права грамадзкасьці атрымліваць інфармацыю.
У рашэньні па справе Lingens суд адзначыў, што нягледзячы на тое, што прэса і ня мусіць пераступаць межы, уведзеныя inter alia для “абароны рэпутацыі іншых асобаў”, тым ня менш, на яе ўскладзена місія па распаўсюдзе інфармацыі ды ідэяў па палітычных пытаньнях, а таксама па іншых праблемах, якія ёсьць аб’ектам грамадзкага інтарэсу. Калі на прэсе палягае задача распаўсюдзіць гэткую інфармацыю ды ідэі, то грамадзкасьць, з свайго боку, мае права атрымаць іх. Свабода друку дае грамадзтву да таго ж адзін з найдасканалейшых інструмэнтаў, які дазваляе даведацца і скласьці ўражаньне пра ідэі і пазыцыі палітычных лідэраў. У больш шырокім выглядзе можна сказаць, што свабода палітычнай дыскусіі складае стрыжань канцэпцыі дэмакратычнага грамадзтва, які праходзіць скрозь усю Канвэнцыю.
Такім чынам, у сваіх рашэньнях, датычных свабоды прытрымлівацца ўласных меркаваньняў, Эўрапейскі Суд практычна заўжды апэлюе паняткам “грамадзкі інтарэс” як sui generis крытэрам для выяўлення “мяжы дапушчальнага”.
Тэрмін “выяўленьне” не абмяжоўваецца толькі свабодай выказваньня (слова), пісьмовага альбо вуснага, але ахоплівае таксама галіну жывапісу, вобразаў і дзеяньняў, зьвязаных з выяўленьнем ідэяў альбо перадачай інфармацыі. Нават вопратка пры пэўных акалічнасьцях можа трапляць пад дзеяньне Артыкула 10. Больш за тое, артыкул 10 абараняе ня толькі зьмест інфармацыі альбо ідэяў, але й форму, ў якой яны выяўлены. У такі спосаб, друкаваныя матэрыялы, радыёвяшчаньне, творы жывапісу, фільмы альбо электронныя інфармацыйныя сыстэмы трапляюць пад дзеяньне гэтага артыкула. З чаго вынікае, што сродкі вытворчасьці, перадачы і распаўсюджаньня інфармацыі ды ідэяў знаходзяцца пад абаронай арт. 10, і Суд мусіць улічваць чыньнік хуткага прагрэсу ў развіцьці гэтых сродкаў ў шматлікіх галінах.
Свабода выяўленьня погляду таксама ўлучае ў сябе свабоду ў нэгатыўнай пэрцэпцыі, то бок свабоду не рабіць аніякіх заяваў. Камісія спаслалася на дадзенае права ў справе К. супраць Аўстрыі, надаўшы ў такі спосаб абарону заяўніку ад патрабаваньня самадыскрымінуючых сьведчаньняў падчас крымінальнага разьбіральніцтва.
Такім чынам, на падставе аналізу ч. 1 арт. 10 Канвэнцыі, можна зрабіць выснову, што “свабода выяўленьня” улучае ў сябе наступныя 3 элемэнты:
· Свабоду прытрымлівацца свайго меркаваньня.
· Свабоду атрымліваць інфармацыю й ідэі.
· Свабоду распаўсюджваць інфармацыю й ідэі.
2. Свабода друку і пытаньні дыфамацыі.
Спынемся больш падрабязна на трактаваньні Эўрапейскім Судом пытаньняў свабоды друку і дыфамацыі, у зьвязку з іх надзвычайнай актуальнасьцю ў Беларусі. У дадзеным кантэксце суд, на нашую думку, выпрацаваў пэўны стандартны падыход, які з пункту гледжаньня праўнай тэхнікі, праходзіць ланцугом у рашэньнях цераз цэлую сэрыю справаў, што закранаюць пытаньні свабоды друку і дыфамацыі:
1) Разьмежаваньне фактаў ды ацэначных меркаваньняў.
2) Дыфэрэнцыяваны падыход да статусу асобы, якая ёсьць аб’ектам мяркуемага парушанага права.
Што да першага крытэру, то Суд заявіў: “калі наяўнасьць фактаў можна давесьці, то ацэначныя меркаваньні ня могуць быць пацьверджаныя доказамі…Што датычыцца ацэначных меркаваньняў, то гэта патрабаваньне немагчыма задаволіць, і яно парушае свабоду выяўленьня свайго погляду, якая ёсьць найістотнейшай часткай гэтага права, якое забяспечваецца арт. 10 Канвэнцыі”. Больш за тое, у адной з разгледжаных справаў Суд акрэсьлена абвесціў, што “мусіць уважацца недазваляльнай сытуацыя, пры якой журналіста пазбаўляюць магчымасьці выказаць крытычныя погляды, нават калі ён (яна) ня могуць давесьці іх сапраўднасьць”. У гэтай жа справе, што датычылася журналіста, які абвінаваціў палітычнага дзеяча ў карупцыі й марнаваньні дзяржаўных сродкаў, Суд заявіў, што “панятак “журналісцкая свабода” таксама дазваляе карыстацца пэўным перабольшаньнем і нават правакатыўнасьцю”.
Журналісцкія крыніцы інфармацыі таксама траляюць пад абарону артыкулу 10. Суд прызнаў, што абарона журналісцкіх крыніцаў ёсьць адной з падставовых умоваў свабоды друку.
У дачыненьні да другога выяўленага намі крытэру ацэнкі правамернасці публічнай інтэрфэрэнцыі (аналізу суб’екта), можна прывесьці нават пэўнае правіла-норму ў форме гіерархіі-лесьвіцы, якая й ляжыць сёньня ў падмурку функцыянаваньня прэсы ў эўрапейскіх дэмакратыях. Нагадаем, вядзецца пра статус асобы, якая ёсьць аб’ектам мяркуемага парушанага права.
1) Звычайныя грамадзяне.
2) a. Грамадзкія дзеячы.
б. Дзяржаўныя службовыя асобы альбо іншыя грамадзкія дзеячы.
в. Паліцэйскія чыноўнікі.
3) а. Пракуроры.
б. Сьледчыя.
в. Судзьдзі.
4) а. Дэпутаты Парлямэнта.
б. Чальцы ўрада.
в. Кіраўнікі дзяржаваў.
У сваіх рашэньнях, Суд фактычна разьвіў цэлую дактрыну, згодна якой дапушчальнасьць крытыкі вызначаецца (умоўна!) згодна прыведзенай вышэй гіерархіі. Цікава, што аднастайнага замацаваньня такі падыход не знайшоў ні ў адным дакумэнце Рады Эўропы. Гэта прыклад разьвітай прэцэдэнтнай нормы, у падмурку якой ляжыць перакананьне, што грамадзкія дзеячы знаходзяцца ў лепшых у параўнаньні з “звычайнымі” людзьмі ўмовах для таго, каб адказваць на публікацыі ў прэсе. У пастанове па узгаданай вышэй справе Лінгенса Суд зацеміў: “У адрозненьне ад прыватнай асобы палітычны дзеяч павінен выяўляць і большую ступень цярплівасьці да пільнай увагі журналістаў і ўсяго грамадзтва да кожнага ягонага слова ды дзеяньня”.
У некаторых выпадках не адразу відавочна, што да пэўнай асобы трэба ставіцца як да палітычнага дзеяча (альбо адпаведна, і як да грамадскага дзеяча). Дзеля найбольш поўнай характарыстыкі пазыцыі Суда стасоўна гэткай калізіі прывядзем прыклад “нядаўняй”, але сравы Тамэр супраць Эстоніі (2001), якая ўжо пасьпела зрабіцца хрэстаматыйнай. Вялося ў ёй пра публікацыю інтэрвію, у якім жонка былога вядомага эстонскага палітыка (і сама ў мінулым актыўная палітычная дзяячка) сп. Ляанару называлася безадказнай маці ў абразьлівых для эстонскай мовы выразах. Што да пазыцыі сп-ні Ляанару як грамадскай дзяячкі, Суд заключыў, што:
“Нягледзячы на яе працяглы ўдзел у дзейнасьці палітычнай партыі, Суд ня лічыць выяўленым, што ўжываньне вышэйпазначаных словаў пра прыватнае жыццё сп-ні Лаанару апраўдывалася грамадзкім інтарэсам альбо зьяўлялася пытаньнем агульнай значнасьці. У прыватнасьці, не было даведзена, што яе асабістае жыцьцё паўплывала на грамадзкае жыцьцё краіны ў красавіку 1996 года. Такім чынам, выказваньні заяўніка наўрад ці можна разглядаць як такія, што служаць грамадзкім інтарэсам”.
У далейшым Суд пастанавіў, што парушэньня артыкулу 10 Канвэнцыі дапушчана не было.
У той жа справе Лінгенс Суд таксама зрабіў істотную абвестку:
”Няма сумневу, што п. 2 артыкула 10 дазваляе абараняць рэпутацыю ўсіх асобаў, то бок распаўсюджваецца й на палітыкаў, нават калі яны выступаюць ня ў якасьці прыватных асобаў; але ў такіх выпадках неабходна ўзважываць вымогі падобнай абароны ў зьвязку з інтарэсам грамадзтва да адкрытай дыскусіі па палітычных пытаньнях”.
Асаблівай узгадкі заслугоўвая пазыцыя Суда датычна судзьдзяў. Прывядзем некалькі прыкладаў.
У справе Барфад супраць Даніі (1989 г.) журналіст Барфад напісаў артыкул, дзе абвінаваціў двух непрафэсійных судзьдзяў у прадузятасці пры разглядзе канкрэтнай судовай справы. Ён быў асуджаны за паклёп. Эўрапейскі суд падтрымаў гэты прысуд, бо ў сп. Барфада не было фактычных падставаў для такога кшталту абвінавачаньняў, і ён выступіў з крытыкай канкрэтных судзьдзяў, а не выказываўся пра канцэпцыю выкарыстаньня непрафэсійных судзьдзяў у цэлым. Суд расцэніў, што Барфад мог выказаць свой пункт гледжаньня й не абражаючы судзьдзяў.
У 1987 г. Міхаэль Прагер надрукаваў у часопісе “Forum” артыкул, дзе зьмяшчалася крытыка ў адрас шэрагу судзьдзяў аўстрыйскіх крымінальных судоў. У прыватнасьці, ён абвінаваціў дзевяцёх чальцоў Акруговага суда Вены ў тым, што яны ставяцца да абвінавачаных па крымінальных справах як да асуджаных. Акрамя таго, ён зрабіў шэраг заўвагаў датычна аднаго судзьдзі, які неўзабаве высунуў яму абвінавачаньне ў дыфамацыі. Аўстрыйскія суды палічылі, што толькі частка артыкулу Прагера нясе ацэначнае меркаваньне, ды прысудзілі яго да сплаты грашовага пакрыцьця. Эўрапейскі суд адзначыў, што асобныя абвінавачаньні носяць скрайне сур’ёзны характар, ды таму няма нічога дзіўнага ў тым, што ад сп. Прагера патрабавалі даць тлумачэньні. Сьцьвярджаючы, што венскія судзьдзі абыходзіліся з падсуднымі як з асуджанымі, і прыпісваючы канкрэтнаму судзьдзі грэблівае ды непаважнае стаўленне пры выкананьні ім сваіх абавязкаў, сп. Прагер па сутнасьці абвінаваціў судзьдзяў у парушэнні закона і сваіх прафэсійных абавязкаў. Суд прыйшоў да высновы, што судовыя рашэньні супраць Прагера былі накіраваныя ня супраць выкарыстаньня ім свабоды выяўленьня як такой, а супраць занадта шырокага размаху яго абвінавачаньняў. Спасылаючыся на сфэру вырашэньня кожнае дзяржавы-ўдзельніцы, Суд пастанавіў, што артыкул 10 у дадзенай справе парушаны ня быў.
Лео Де Хаэс і Хуго Гійселс, двое бэльгійскіх журналістаў, якія працавалі ў штотыднёвым часопісе “Humo”, былі асуджаныя бэльгійскімі грамадзянскімі судамі за дыфамацыю ў дачыненьні трох судзьдзяў. Яны апублікавалі пяць артыкулаў аб шлюбаразводным працэсе, у якім апякунства над дзецьмі была прысуджаная бацьку – натарыюсу, які абвінавачваўся ў крывазьмяшэньні ды жорсткім абыходжаньні з дзецьмі. У сваіх артыкулах яны сьцьвярджалі, у прыватнасьці, што судзьдзі зьяўляюцца чальцамі праваэкстрэмісцкіх клюбаў і таму дзейнічаюць прадузята на карысьць натарыюса, які таксама ўваходзіць у гэтыя клюбы. Яны абвінавацілі судзьдзяў у баязьлівасьці.
Суд па правох чалавека ў чарговы раз падкрэсьліў, што прэса адыгрывае найістотнейшую ролю ў давядзеньні да насельніцтва інфармацыі па пытаньнях, якія ахопліваюцца грамадзкім інтарэсам, у тым ліку й тыя, якія датычацца функцыянаваньня судовых ворганаў. Акрамя таго, Суд адзначыў:
”Суды – гаранты правасудзьдзя, іхная роля зьяўляецца ключавой у дзяржаве, заснаванай на вяршэнстве закона. Таму яны мусяць карыстацца даверам грамадзкасьці ды адпаведна быць абароненымі ад чыіхсьці не абгрунтаваных нападаў, якія не дазваляюць адказваць ім на крытыку”.
Далей Суд пазначыў, што журналісты выявілі масу падрабязнай інфармацыі, якая засноўваецца на грунтоўным вывучэньні ўсіх абвінавачаньняў супраць натарыюса. Суд, у такі спосаб, прызнаў, што іх нельга папракнуць у недобрасумленным выкананьні сваіх абавязкаў. Стасоўна пэрсанальных абвінавачаньняў у адрас судзьдзяў Суд пастанавіў, што: ”…Калі зірнуць на рэчы ў кантэксьце дадзенай справы, то абвінавачаньні, пра якія вядзецца гаворка, ўяўляюць сабой ня больш чым меркаваньні, праўдзівасьць якіх нельга давесьці па вызначэньні. Такія меркаваньні могуць быць перабольшанымі альбо празмернымі, у асаблівасьці пры адсутнасьці якокога-кольвечы фактычнага падмурку, аднак у дадзеным выпадку справа ў іншым”.
Суд прыйшоў да высновы, што ў дадзенай справе мела месца парушэньне артыкулу 10 Канвэнцыі. Суд таксама выявіў парушэньне артыкулу 6 Канвэнцыі (права на справядлівае судовае разьбіральніцтва), бо бэльгійскія суды адмовілі журналістам у доступе да матэрыялаў справы супраць натарыюса ды ў заслухоўваньні сьведчаньняў экспэртаў.
У справе Скалка супраць Польшчы (2003) Суд выявіў парушэньне артыкулу 10 Канвэнцыі як следзтва суворасьці пакараньня. Сп. Скалка адбываў пакараньне ў папраўчай установе. Адтуль ён адправіў ліст загадчыку Акруговага суда Катовіцэ з скаргай на судзьдзю, які даслаў яму адказ на папярэдняе прашэньне. Ён выказаў незадаволенасьць адмовай судзьдзі зьлітасьцівіць яго і назваў судзьдзю блазнам, невукам, дурнем і крытынам. Нацыянальныя суды прысудзілі яго да васьмі месяцаў пазбаўленьня волі за абразу воргана дзяржаўнай улады.
Эўрапейскі Суд разьмежаваў паняткі крытыкі й абразы, пазначыўшы, што пакараньне выключна за абразу ў прынцыпе не зьяўляецца парушэньнем артыкулу 10. Суд адзначыў, што Скалка не сфармуляваў ніякіх канкрэтных прэтэнзіяў па лісьце, атрыманым ад судзьдзі. Ён усяго толькі выказваў сваю незадаволенасьць ды засмучанасьць. Суд пастанавіў, аднак, што пазбаўленьне волі тэрмінам на 8 месяцаў выходзіць за рамы таго, што складае “неабходнае” выключэньне з свабоды выказваньня.
Іншыя катэгорыі грамадзкіх дзеячаў улучаюць у сябе дзяржаўных служачых, такіх як пракуроры, паліцэйскія чыноўнікі; дырэктараў кампаніяў, кіраўнікоў замежных дзяржаваў, і знакамітасьцяў, такіх як кіназоркі, а ў некаторых краінах – чальцы каралеўскай сям’і.
У тэрмінах Канвэнцыі, падставовай мэтай крымінальнага заканадаўства аб дыфамацыі ёсьць абарона “рэпутацыі альбо правоў іншых асобаў”. Перасьледаваць гэтую мэту, наўпрост названую ў арт. 10 як дапушчальны падмурак для абмежавання свабоды выяўлення, магчыма ў той меры, у якой гэта не парушае астатніх прынцыпаў, якія зьмяшчаюцца ў тым артыкуле.
Эўрапейскі суд некалькі разоў разглядаў справы, датычныя крымінальнага перасьледу альбо грамадзянскіх позываў з нагоды дыфамацыі. Зь цягам часу выпрацаваўся цэлы набор прынцыпаў-падыходаў да гэткіх пытаньняў. Перадусім Суд заўжды спасылаецца на надзвычайную істотнасьць свабоды выяўленьня меркаваньняў у цэлым ды асабліва падкрэсьлівае яе ролю ў захаваньні дэмакратычнай сыстэмы.
Нават калі дапусьціць, што абмежаваньне свабоды выяўленьня поглядаў перасьледуе законную мэту як яна вызначаецца ў арт. 10 Канвэнцыі, гэтае абмежаваньне мусіць быць “неабходным у дэмакратычным грамадзтве”. Спраўджаньне на неабходнасьць, сярод іншага, вызначае, ці адпавядае канкрэтнае абмежаванне крытэру “сувымернасьці”. Фактычна ў сваіх рашэньнях, суд сфармаваў пэўную візію гэтай праблемы, згодна зь якой крымінальнае заканадаўства аб дыфамацыі гэтаму крытэру адпавядаць наўрад ці можа. Уласна пагроза рэгістрацыі суджанасьці, крымінальнага пакараньня – нават калі ў выніку выносіцца ўмоўны прысуд, – ўсё гэта ўскладаецца непатрэбным цяжарам на асобу (суб’ект выяўленьня меркаваньня). Візія гэтая базуецца на трох выказаных Судом прычынах. – Такога кшталту заканадаўства:
· Спараджае “атмасфэру страха”, ствараючы нясьцерпныя перашкоды на шляху рэалізацыі правоў на свабоду слова, якія карыстаюцца абаронай Канвэнцыі.
· Неправамерна перакладае цяжар даводзінаў на абвінавачваемага.
· Не зьяўляецца адзіным, у рамах якога можна разьвязаць гэткія калізіі, то бок праблемы злачыннай дыфамацыі палягаюць вырашэньню ў рамах цывілістыкі.
Да таго ж пагроза прымяненьня крымінальных санкцыяў замінае ўзнікненьню ў грамадзтве колькі-небудзь рэзкіх публічных дыскусіяў. З гэтае прычыны Суд зрэдку пагаджаецца з выракамі мясцовых судоў аб дыфамацыі ды практычна ніколі – з выракамі да турэмнага зьняволеньня.
Наагул такая пазыцыя суда, на нашую думку, можа быць ілюстрацыяй уплыву права сыстэмаў common law на кантынэнтальнае права, дзе дыфамацыя гістарычна разглядалася як крымінальнае злачынства. У краінах звычайнага права дыфамацыя здаўна разглядаецца ў рамах грамадзянскага права. Да таго ж, напрыклад, канцэпцыя грамадскіх дзеячаў была распрацаваная судамі ў ЗША (пачынаючы з рашэньня Вярхоўнага суда ЗША 1964 г. па справе Салівана), а ўжо потым была ўзятая на ўзбраеньне ў шэрагу эўрапейскіх краінаў ды канчаткова замацавала плён сваёй эвалюцыі ў рашэньнях Эўрапейскага суда.
У кантэксьце справаў аб дыфамацыі і двух прыведзеных вышэй крытэраў, зь якіх зыходзіць суд пры вызначэньні “дапушчальнасьці” публічнага выяўленьня зьвестак-поглядаў (факт\ацэначнае меркаваньне ды статус асобы), варта адрозьніваць:
1) Выяўленьне ілжывых (не адпавядаючых сапраўднасьці) зьвестак.
2) Выяўленьне звестак, якія ёсць уласна праўдзівымі, але выяўленьне ды распаўсюджаньне якіх уяўляе сабой парушэньне нечага права на недатыкальнасьць прыватнага жыцця.
3) Выяўленьне, якое крыўдзіць альбо абражае (напрыклад, як следзтва выкарыстаньня пэўных словаў), але дзе праўдзівасьць і недатыкальнасьць прыватнага жыцьця як такія не пастаўленыя на карту.
Суд зыходзіць з таго, што выяўленьне і распаўсюджаньне ілжывых альбо абражаючых зьвестак, а таксама зьвестак, якія парушаюць права некага на недатыкальнасьць прыватнага жыцьця, не трапляюць пад абарону артыкулу 10. Зрэшты, такі падыход скасоўваецца, калі магчымым ёсьць прымяненьне прынцыпаў з другой катэгорыі адрозненьняў:
1) Грамадзкімі дзеячамі.
2) Асобамі, якія не зьяўляюцца грамадзкімі дзеячамі.
На падставе выкладзенага аналізу можна зрабіць наступныя высновы, актуальныя перадусім для айчыннага заканадаўцы:
1) Правапрымяняльнік мусіць дыфэрыенцаваць факты і ацэначныя меркаваньні (апошнія валодаюць больш высокай ступеняй абароны).
2) Суд мусіць дыфэрыенцаваць суб’етаў мяркуемага правапарушэньня (звычайныя грамадзяне валодаюць больш высокай ступеняй абароны).
3) Магчымай ёсьць, у тым ліку, і абарона права на выкарыстаньне абразьлівых выразаў, бо пры пэўных акалічнасьцях абараняецца таксама інфармацыя ды ідэі, якія абражаюць, шакуюць ці распальваюць занепакоенасьць. Улічваецца рэзказкасьць і акалічнасьці.
4) Суд адназначна крытычна ставіцца да наяўнасці крымінальнай адказнасьці за дыфамацыю, хаця і не ўважае контрдыфамацыйныя захады права як такія залішнімі у грамадзтве;
5) Суд дапускае пазбаўленьне волі за дыфамацыю, аднак тэрмін турэмнага зьняволеньня, як і памер прысуджанага пакрыцьця стратаў, не павінен быць несувымерным перасьледуемай мэце. Сумы пакрыцьця шкоды альбо штрафаў ня мусяць быць да такой ступені вялікімі, каб ствараць небяспеку банкруцтва журналіста альбо пэрыядычнага выданьня.
6) Адназначна прызнаецца права журналіста на абарону сваіх крыніцаў інфармацыі, у тым ліку імунітэт ад учыненьня ператрусаў у ягоным жытле ды на працоўным месцы, калі гэткія захады прымаюцца дзеля раскрыцьця асобы крыніцы.
3. Свабода радыё- і телевяшчаньня.
У адпаведнасьці з ч. 1 арт. 10 Канвэнцыі права атрымліваць і распаўсюджваць інфармацыю ды ідэі “не замінае дзяржавам уводзіць ліцэнзаваньне радыёвяшчальных, тэлевізійных альбо кінематаграфічных прадпраемстваў”. Аднак датычна свабоды радыё- і тэлевяшчаньня дактрына Эўрапейскага суда відавочна значна эвалюцыянавала. Як адзначае чалец Каардынацыйнага камітэта Рады Эўропы па пытаньнях, якія датычацца сродкаў масавай інфармацыі, сп-ня Моніка Макавей, дадзены пункт быў уціснуты фактычна на апошняй стадыі падрыхтоўкі Канвэнцыі і быў абумоўлены тэхнічнымі спосабамі, а менавіта, абмежаваным лікам наяўных у распараджэньні частотаў для вяшчання, а таксама тым фактам, што ў той час бальшыня эўрапейскіх дзяржаваў валодалі манаполіяй на радыё- і тэлевяшчаньне. Аднак тэхнічны прагрэс у гэтай галіне судзейнічаў разьвязаньню такога кшталту праблемаў.
Разгледзім пазыцыю суда на прыкладзе справы “Інфармацыёнсфэрайн Лентыя” (Informationsverein Lentia). Прадметам гэтай справы з’явілася адмова аўстрыйскіх рэгіянальных ворганаў кіравання поштаў ды тэлекамунікацыяў выдаць ліцэнзіі на стварэньне радыёвяшчальных ды тэлевізійных прадпрыемстваў мясцовага значэньня. Першы заяўнік, які атрымаў адмову, – “Інфармацыёнсфэрайн Лентыя”, кампанія, якая мела намер стварыць замкнёнае кабэльнае сеціва, закліканае абьяднаць шматлікія кабэльныя службы ў горадзе Лінцы. Пасьля таго як адмова рэгіянальнага ўпраўлення была пацьверджаная Нацыянальным упраўленнем поштаў і тэлекамунікацыў, кампанія зьвярнулася ў Канстытуцыйны Суд. Апошні спаслаўся на артыкул 10 Эўрапейскай канвэнцыі, дзе ўзгадваецца, што гэты артыкул не замінае дзяржавам ажыццяўляць ліцэнзаваньне, у тым ліку і такое, пра якое вядзецца гаворка ў дадзенай справе. Таму, на думку Канстытуцыйнага Суда, нягледзячы на тое, што артыкул 10 накіраваны на тое, каб гарантаваць свабоду меркаваньняў і інфармацыі, гэта не азначае, што такога кшталту ліцэнзіі можа атрымаць кожны. Фэдэральны закон Аўстрыі ад 23 лістапада 1979 года аднёс усю сфэру радыё- і тэлевяшчаньня да сфэры дзяржаўнага рэгуляваньня; гэты закон фактычна зарэзэрваваў права на вяшчаньне за Нацыянальнай радыёвяшчальнай карпарацыяй, ды ніякага іншага правапрымяняльнага акта, акрамя Закона, што рэгулюе дзейнасьць гэтай арганізацыі, няма. Канстытуцыйны Суд перадаў справу ў Адміністрацыйны суд, які ў сваю чаргу адмовіў у задавальненьні заявы на выдачу ліцэнзіі 10 верасьня 1986 года; ягонае рашэньне, у сутнасьці, паўтарыла лёгіку меркаваньняў Канстытуцыйнага Суда.
Яшчэ 4 заяўнікі сутыкнуліся з падобнай праблемай. Прычым двое зь іх нават не зьвярталіся ня толькі ў нацыянальны Суд, але й па саму ліцэнзію, бо ведалі пра пазыцыю аўстрыйскіх уладаў з гэтай нагоды.
Фактычана гэтая справа стала эпахальнай для права сродкаў масавай інфармацыі Эўропы. Бо Эўрапейскі Суд заявіў, што ў выніку “тэхнічнага прагрэсу, дасягнутага за апошнія дзесяцігодзьдзі, гэткія абмежаваньні ня могуць быць апраўданыя зь меркаваньняў колькасьці наяўных частотаў і каналаў”. Цікава адзначыць, што нягледзячы на тое, што ні другі, ні чацьверты заяўнік ніколі не зьвярталіся па ліцэнзію на вяшчаньне, – Камісія прыйшла да высновы, што гэта ня мае значэння: абодва гэтыя заяўнікі разглядаліся як пацярпелыя. Больш за тое, парадокс гэтай справы ў тым, што Суд выявіў наступнае: манаполія дзяржавы, то бок ліцэнзаваньне, ёсьць правамернай (ч. 1 арт. 10 Кавэнцыі), аднак падрабязна прааналізаваў, у якой ступені гэткае ўмяшальніцтва ёсьць “неабходным у дэмакратычным грамадзтве”. Менавіта ўзгаданы аналіз і ўяўляе найбольшы інтарэс (асабліва для беларускага кампаратывіста). Сярод усіх сродкаў, закліканых забясьпечыць павагу каштоўнасцяў, пра якія вядзецца гаворка, найбольшыя абмежаваньні на свабоду слова накладае дзяржаўная манаполія, а менавіта поўная немагчымасьць ажыцьцяўляць вяшчаньне інакш як цераз нацыянальныя станцыі, і толькі ў некаторых выпадках і вельмі абмежаваных граніцах – пры дапамозе мясцовых кабэльных станцыяў. Далёка сягаючы характар падобных абмежаваньняў азначае, што яны могуць быць апраўданыя толькі ў выпадку неабходнасьці.
У выніку тэхнічнага прагрэсу, дасягнутага за апошнія дзесяцігодзьдзі, гэтыя абмежаваньні сёньня ня могуць быць апраўданыя меркаваньнямі колькасьці частотаў і каналаў. Акрамя таго, датычна гэтага выпадку наяўныя абмежаваньні шмат у чым страцілі сэнс у зьвязку з павелічэннем ліку замежных перадачаў, разлічаных на аўстрыйскую аўдыторыю, ды рашэньнем Адміністрацыйнага суда прызнаць правамернасьць іх рэтрансляцыі па кабелі. Нарэшце, нельга сьцьвярджаць, што не існуе іншых рашэньняў меньш абмежавальнага характару; у якасці прыкладу дастаткова спаслацца на практыку некаторых краінаў, дзе альбо выдаюцца ліцэнзіі на адмыслова агавораных умовах, зьмест якіх можа зьмяняцца, альбо прадугледжваюцца розныя формы ўдзелу прыватных асобаў у дзейнасьці нацыянальных інстытутаў. Урад Аўстрыі прывёў дадатковы эканамічны аргумэнт, а менавіта, што аўстрыйскі рынак надта малы, каб умясьціць такую колькасьць прыватных станцыяў, якая дазволіла б пазбегнуць іх канцэнтрацыі й узьнікненьня “прыватных манаполіяў”. Аргумэнты Ўрада Суд не пераканалі. Яны супярэчаць досьведу некалькіх эўрапейскіх дзяржаваў, супараўнальнага з Аўстрыяй памеру, дзе розным чынам арганізаванае ажыцьцяўленьне дзяржаўнага і прыватнага вяшчаньня суправаджаецца захадамі, якія прадухіляюць стварэньне прыватных манаполіяў. Гэта ілюструе безгрунтоўнасьць асьцярогаў Ураду. Такім чынам, Суд лічыць, што ўмяшальніцтва, якое стала прадметам спрэчкі, ёсьць несувымерным пераследуемай мэце ды адпаведна не зьяўляецца неабходным у дэмакратычным грамадзтве. У такі спосаб, мела месца парушэньне арт. 10.
У гэтых умовах права дзяржавы ўводзіць ліцэнзаваньне аўдыёвізуальных сродкаў інфармацыі набывае новы сэнс і прызначэньне, а менавіта, у якасьці забеспячэньня гарантыі свабоды і плюралізму інфармацыі, якая адпавядае грамадзкім інтарэсам. Суд заявіў, што права нацыянальных уладаў рэгуляваць сыстэму ліцэнзаваньня ня можа прымяняцца па іншых, не зьвязаных з тэхнічнымі пытаньнямі, прычынах, а таксама яно ня мусіць замінаць свабодзе выяўленьня, за выняткам патрабаваньняў, замацаваных у ч. 2 арт. 10. У справе Гропера Радыё Суд пастанавіў, “што дзяржавам дазволена кантраляваць вяшчаньне ў пляне арганізацыі ды, у асаблівасьці, у тэхнічных аспэктах. Гэта, аднак, ня значыць, што ліцэнзійныя захады не павінны падначальвацца патрабаваньням ч. 2 арт. 10, альбо ў процілеглым выпадку гэта прывяло б да вынікаў, супрацьлеглых прадмету і прызначэньню артыкула 10, ахопленага разам”. У справе Аўтронік АГСуд прызнаў, што выкарыстаньне для прыёма тэлевізійных праграмаў такіх тэхнічных прыстасаваньняў, як, напрыклад, спадарожнікавыя талеркі, не трапляе пад абмежаваньне, якое зьмяшчае ч. 1 арт. 10.
Дзяржаўная манаполія ў галіне аўдыёвізуальных сродкаў інфармацыі разглядалася Судом як такая, што супярэчыць артыкулу 10, перадусім таму, што яна ня ў стане забясьпечыць разнастайнасьць інфармацыйных крыніцаў. Падрабязная манапалізацыя не зьяўляецца неабходнай у дэмакратычным грамадзтве ды можа быць апраўданая толькі неадкладнымі сацыяльнымі вымогамі. Аднак, у сучасных грамадзтвах ва ўмовах зьяўлення ўсё новых спосабаў вяшчаньня ды распаўсюджаньня трансфрант’ернай тэлевізіі, практычна, немажліва апраўдаць існаваньне манаполіяў. Наадварот, разнастайнасьць грамадзкіх захадаў ня можа быць задаволена толькі сіламі адной вяшчальнай кампаніі.
Дзеянне артыкула 10 таксама ахоплівае камэрцыйную рэкляму ў аўдыёвізуальных сродках масавай інфармацыі, нават нягледзячы на той факт, што нацыянальныя ўлады карыстаюцца шырокім полем для аўтаноміі волі стасоўна неабходнасці ўвядзення абмежаваньняў у гэтай сфэры. У прынцыпе, рэклямная дзейнасьць мусіць ажыцьцяўляцца з належнай адказнасьцю ў дачыненьні да грамадзтва, пры гэтым асаблівая ўвага павінна надавацца маральным каштоўнасьцям, якія ляжаць у падмурку дэмакратычнага дзяржаўнага ладу. Рэкляма, адрасаваная дзецям, не павінна зьмяшчаць інфармацыю, здольную нашкодзіць ім, яна павінна ўлічваць іх узровень фізічнага, псіхічнага і духовага развіцьця.
Артыкул 14 Канвэнцыі не дапускае якую-кольвек дыскрымінацыю пры выдачы ліцэнзіяў, а ў выпадку дзяржаўнай манаполіі ня мае права непрапарцыйна выдзяляць этэрны час палітычным партыям, прафзьвязам альбо іншым установам, якія маюць пэўную палітычную, рэлігійную, філязофскую альбо этычную прыроду. Для ацэнкі таго, ці была дапушчана дыскрымінацыя альбо непрапарцыйнасьць, неабходна будзе ўлічыць усе аспэкты палітычнага, рэлігійнага ды сацыяльнага жыцьця адпаведнай супольнасьці.
