Ніжэй мы прапануем адзін з падставовых тэкстаў усёй беларускай юрыдычнай лексыкаграфіі, напісаны легендарным беларускім філёлягам, выдатным грамадскім дзеячам, лінгвістам і перакладнікам Бібліі на беларускую мову Янкам Станкевічам (1891-1976), які стаўся адной з фігураў, што спрычыніліся да павелічэньня й умацаваньня беларускай грамады Амэрыкі ў 1940-я–1960-я гады. Супрацоўнік газэты "Наша Ніва", яшчэ ў 1918 г. ён выдаў разам з нямецкім мовазнаўцам Р. Абіхтам лемантар (падручнік-буквар) "Просты спосаб стацца ў кароткім часе граматным". 25 Сакавіка 1918 г. Я. Станкевіч быў адным з сябраў Рады БНР, якая абвесьціла стварэньне незалежнай і вольнай Беларускай Дзяржавы.

Скончыўшы Карлаў унівэрсытэт у Празе, выкладаў беларускую мову ў Вільні, займаўся выдавецкай дзейнасьцю. Вайной арганізоўваў беларускія школы. Выехаўшы на Захад, у 1949 г. перабраўся ў Нью Ёрк, стаяў у вытокаў шмат якіх беларускіх арганізацыяў у Амэрыцы, і перш за ўсё – Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня. Дапамог шмат каму з беларусаў перабрацца з ДП-лягераў у ЗША. Станкевіч – аўтар больш за 150 працаў па беларускім мовазнаўстве й гісторыі Беларусі, слоўнікаў і падручнікаў. У 1973 г. Станкевіч завяршыў працу Ф. Скарыны, пачатую ў 1517 г. – выдаў разам з М. Гітлінам першы поўны пераклад Бібліі па-беларуску пад назвай "Сьвятая Бібля". У 1990 г. стараньнем сыноў Я. Станкевіча выйшаў пасьмяротна ягоны "Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) Слоўнік" на больш як 100 тыс. слоўных адзінак (біяграфічныя зьвесткі паводле сайту Беларуска-Амэрыканскага задзіночаньня http://baza-belarus.org/modules.php?name=News&file=article&sid=20).

*Тэкст друкуецца з ласкавай згоды ўкладальніка збору твораў Я. Станкевіча – сп. Валеркі Булгакава.

Некаторыя праўніцкія тэрміны беларускія

Ян Станкевіч

Колькі словаў ад аўтара

Заданьням аўтара гэтага артыкулу было дасьледаваць некаторыя тэрміны праўніцкія, як з гледзішча іх значаньня, так із гледзішча іх беларускасьці й магчымасьці ўжываньня цяперака. Асноваю артыкулу паслужыла часьць тэрмінаў Статуту Літоўскага 1588 г. Выпісаўшы іх ізь перадруку гэтага Статуту ў I. Лаппы (Коўня, 1938), я прыраўнаваў іх да такіх–жа тэрмінаў дасьледаванага мною „Аль Кітабу“ Беларускага Музэю Йвана Луцкевіча ў Вільні, што было важна дзеля сучаснасьці яго із Статутам 1588 г. і народнасьці ягонае мовы. Гэткім парадкам побач маем традыцыйную літаратурную мову беларускую Статуту і беларускую мову народную „Аль Кітабу“. Адлі я прыраўнаваў выпісаныя тэрміны да такіх–жа ці блізкіх да іх тэрмінаў і звычайных словаў цяперашняе беларускае мовы народнае, карыстаючыся слоўнікамі Насовічавым, Краёвым Слоўнікам Iгуменшчыны („Чэрвеншчыны“) Шатэрнікавым а Краёвым Слоўнікам Віцебшчыны Касьпяровічавым, а рэдчас і сваймі запісамі. Каб чытар мог пераканацца, у чым пераканаўся я, я шчодра прывёў прыклады ў проказях ізь менаваных жаролаў. Ані Статут 1529 г., ані вялізманны стараактавы матар’ял мне ня быў прыступны, а дзеля нястачы часу я ня мог выкарыстаць і ўсяе тэрмінолёґіі Статуту 1588 г. Узяць пэўны тэрмінолёґічна–праўніцкі матар’ял із прыступных мне слоўнікаў і лексыкальных артыкулаў і тым павялічыць колькасьць тэрмінаў у разы тры–чатыры было–б работаю сусім лягкой супроць тае, што зроблена гэтта, але й гэтага я не зрабіў зь дзьвюх прычынаў: першае, усё нястача таго–ж часу ў умовах майго падарожніцкага жыцьця; другое, што артыкул і так неўспадзеўкі разросься і з большым матар’ялам ня мог–бы быць цяпер надрукаваны. Адно ў канцы работы я „падсыпаў“ крышку таковых тэрмінаў, пэўных а ведамых, рэдчас дзеля часу не дадаючы да іх мэтрыкі, каторую лёгка знайсьці ў іншым месцу і каторая будзе паказана ў маім агульным слоўніку беларуска–маскоўскім, што гатую да друку.

Як кажная тэрмінолёґічная праца вымагае дзьвюх спэцыяльнасьцяў — моваведнае й спэцыялістага з данае галіны веды, так і тэрмінолёґія праўніцкая. Дзеля таго, дасьледаваўшы ўвесь матар’ял, я з усім чыста, як із тымі тэрмінамі, у значаньню якіх сумляваўся, так ізь бяссумлеўнымі мне, зьвярнуўся рады да гісторыка права проф. Лява Акіншэвіча, ад якога адзержаў істотную помач, за што гэтта выказую яму найшчырэйшую падзяку; безь ягонае помачы артыкул гэты ня толькі ня быў–бы тым, чым ёсьцека, але, можа, і сусім ня быў–бы.

Навуковы падыход да працы вымагаў паказаць, скуль слова выпісана, або дзе яно запісана, рэдчас адно й другое разам. Паказаньне месца запісу або выпісу слова, пастаўленае ля самога слова, паказуе толькі, скуль слова ўзята, а тое–ж паказаньне, пастаўленае за перакладам слова, ня толькі паказуе, скуль слова ўзятае, але й тое, што яно ў сваім жарале — слоўніку перакладзена так, як пададзена ў гэтым артыкуле. Паказаньне месца запісу або выпісу, пастаўленае за прыкладам — проказяй, паказуе, скуль узятая проказь. Паказаньні на розныя жаролы таго самога слова адлучаны пунктам із коскаю (;), а паказаньні на розныя мясцовасьці, зь якіх слова лучыла ў тое самое жарало, адлучаны коскаю (,). Ведама, пашырэньне слова большае за месца ягонага запісу і звычайна абымае ўсю або прынамся бальшыню прасторы беларускае мовы.

Артыкул гэты мае наўвеце вылучна лексыкальны бок мовы, дасьледаваньнікі фонэтычных а граматычных асаблівасьцяў беларускае мовы зьвернуцца беспасярэдне да жаролаў а, з другога боку, пажадана, каб, пазнаючы беларускія праўніцкія тэрміны, чытар не псаваў свае мовы барбарызмамі, што рэдчас сустракаюцца ў жаролах, скуль браныя прыклады; дзеля таго, ня толькі ўсі прыклады пададзены подле сучаснага правапісу, але й дзе–ня–дзе, у радкіх прыпадках, чужыя словы або хормы замененыя сваймі літаратурнымі. Робячы гэтак, я, казаў той, бяру прыклад із Маскоўскае Дыялектолёґічнае Комісі, што ў сваім „Очерку русской диалектологии“ (Масква, 1915) беларускія прыклады падаець у хорме маскоўскай з выняткам, ведама, асаблівасьці, на якую прыклад прыводзіцца. Гэткі спосаб (Комісін), знаёмячы чытара з аднэй асаблівасьцю беларускае мовы, прыяў забываньню ім асаблівасьцяў іншых. Валей спосаб, ужыты ў гэтым артыкуле, пры ім чытар толькі вучыцца.

Наапошку не магу ня выказаць свайго захапленьня Статутам Літоўскім. Чым балей чытаеш гэтую вялікую памятку беларускага права, тым балей яе разумееш а цэніш. Ужо пры дасьледаваньню аднае мовы Статуту чуешся ў высака культурнай атмосфэры, а што–ж казаць пра зьмест. Пра наш Статут напісана гара працаў, але да іх сярэдні чытар ня мае прыступу. У падручніках сярэдніх школаў кажацца пра Статут Літоўскі колькі словаў высокае ацэны, тады падаецца колькасьць разьдзелаў і артыкулаў, з чаго вучаньнік надта мала мае. Дзеля школы і сярэдняга чытара беларускага наш час станаўко дамагаецца апрацаваньня Статуту з гледзішча апрача праўніцкага, яшчэ з нацыянальна–палітычнага, культурнага й гуманітарнага. Хто гэта зробе?

Часьць разгледжаных тэрмінаў карысна й трэба ўжываць у цяперашняй беларускай мове літаратурнай. Гэткія тэрміны ў артыкуле пазначаны зоркаю. Засталыя, не пазначаныя зоркаю, тэрміны або ня могуць быць ужываны цяперака, або аўтар узьдзержыўся што да выказаньня з гэтага гледзішча пра іх свайго пагляду.

Аўтар

У Рэґенсбурзе,

1.5.1948.   

Скарачэньні

Мясцовасьці

Ар. — сяло Арляняты, Краўское вол., Ашмянскага пав.

Аш. — Ашмянскі пав.

Беш. — Бешанкаўскі п.

Вял. — Вялейскі п.

Віл. — Віленскі п.

Віц. — Віцебскі п.

Выс. — Высачанскі п.

Войст. — Войстамская вол. Вялейскага п.

Дз. — Дзісенскі п.

Лёз. — Лёзенскі п. (Лёзна).

Лпл. — Лепельскі п.

Н. — Наваградзкі п.

Пархв. — Пархвенава ля Докшыцаў Вялейскага п.

Пруж. — Пружанскі п.

Пц. — Полацкі п.

Сян. — Сянскі п.

Ск. — Сакольскі п.

Смл. — Смаленскі п.

Ст. — сяло Старына, Iгуменскага пав. Словы ўзятыя з Краёвага Слоўніка Чэрвеншчыны Шатэрнікавага.

Сур. — Сураскі п.

Сьміл. — Сьмілавіцкі п.

Сьп. — Сьпягліца, Вішнеўскае вол. Вялейскага п.

Чаш. — Чашніцкі п.

Літаратура

Аль Кітаб, Кіт. — Аль Кітаб Беларускага Музэю Йв. Луцкевіча ў Вільні.

Гсл. — Гарэцкі М.: Невялічкі беларуска–маскоўскі слоўнік, Вільня, 1921.

Кіт. — гл. Аль Кіт.

Ксл. — Касьпяровіч М.: Краёвы слоўнік Віцебшчыны 1927 г. Перад гэтым скарачэньням звычайна паданы скарочаныя назовы паветаў (раёнаў) Віцебскае акругі, а перад імі поўныя назовы сёлаў або местачкаў.

Нк. — із запісаў М. Нікіфароўскага ў Віцебшчыне.

Нсл. — И. Носович: Словарь белорусского наречия.

Ст. акты. — Старыя акты.

Стт. — Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 г. у перадруку I. Лаппы, Коўня, 1938.

Шсл. — Шатэрнік М.: Краёвы Слоўнік Чэрвеншчыны, Менск, 1929.

Фрсл. — Станкевіч Я.: Маленькі маскоўска–крывіцкі слоўнічак фразэолёґічны, менскае выданьне 1944 г.

Лікі ўсюдых паказуюць бачыны.

Адныя лікі, бязь літараў, паказуюць бачыны Статуту 1588 г. у перадруку Лаппы.

Паясьненьні

аднр. — дзеяслоў аднаразнага трываньня.

безас. — дзеяслоў безасабовы.

гл. — гля, глянь.

зб. — зборны.

зв. — зваротны дзеяслоў.

зьм. — зьменшаны, здрабнелы.

ж. — жаноцкі род.

м. — мужчынскі род.

нв. — дзеяслоў наваратны („многократный“).

пр. — прыраўнуй.

прыг. — прыгаворка.

прык. — прыказка.

прыс. — прыслоўе, прыгаворка.

прыт. — прытарнаванае.

пркл. — прыкладам.

прс. — прыслоўе (грам.).

ск. — дзеяслоў скончанага трываньня.

суп. — супольнага роду.

тм. — там–жа.

Лік 1 пры дзеяслове паказуе, што ў васнове яго ёсьць е (пркл., чытаеш, чытае, чытаем, чытаеце).

Лік 2 пры дзеяслове паказуе, што ў васнове яго ёсьць і (пркл., носіш, носім, носіце).

— паказуе, што часьць слова прапушчана.

* пазначаныя словы, што, подле аўтара, трэба ўжываць у цяперашняй беларускай мове літаратурнай.

Парадак беларускай абецады

а, я, б, в, ґ, г, х, д, э, е, з, дз, ж, дж, і, й, ы, к, л, м, н, о, ё, п, р, с, ш, т, у, ў, ю, ф, ц, ч, ь.

абавязаваць*, –зую 1, ск. абавязаць, –жу 1, — абяз–ывать, –зать. Нсл. 350. Абавязую цябе словам. Тм. Абавязаў мяне канечне прысьці да сябе. Тм. Зв.

абавязавацца*, ск. абавязацца — обя­­­з–ываться. Тм. Як абавязуешся, абавязаўся, так і павінен зрабіць. Тм. абавязаны* — обязанный. Тм. Ты абавязаны гэта зрабіць яму. Тм.

абавязак*, –зку — обязанность. Нсл. 350.

Прыклады із Статуту: Будуць лі на лісьцех дзельчых паложаны якія абавязкі, зарукі а няўзрушаньню таго дзелу, кажны подле свайго абавязку з рассудку праўнага заплаціці вінен будзець. 370. Таковымі апісы абавязаліся. 321. Маюць досыць чыніці, чаго ся ацец іх абавязаў. 309. Абвязаўся лістом сваім. 220. Калі ся паддасьць пад тое і абвяжаць, тагды прэд ся воны пазваны наперад будзець яму павінен усправядлівіціся. Тм.

абарона*, –ы — защита. Шсл. Ламаччыну якую вазьмі — і то будзе абарона. Ст. Ого, у Немцаў вялікая абарона! Ст.

абаронны* — охранительный, оборонительный. Нсл. 351. Абаронны мае ліст. Тм. абаронна*, прс. — в оборонительном положении. Тм. Стаў абаронна. Тм. Абаронна жывець. Тм.

абароньнік*, –а, ж. абароньніца*, –ы — защитн–ик, –ица. Ар.

абіраць*, –аю 1, ск. абраць, абяру, –рэш — избирать. Нсл. 347. Абіраць, абраць галаву, бурмістру, старасту. Тм. абраны* — избранный. Нсл. 352. Абраны галава, стараста. Тм. абраньне*, –я — избрание. Тм. Абраньне галавы, старасты. Тм. Нав. Абіраньне, –я. абранец*, –нца — избранник, любимец. Нсл. 352. Абранец панскі. Тм. Гэта–ж твой каханы абранец зламіў нож. Тм. Абранцу свайму ўсё пазваляе рабіць. Тм.

Iз Статуту: Маюць высылаці, прамежку сябе на то абраўшы, дзьвюх асобаў. 442. Урад маець ізь местачак і ізь сёл акалічных па тры чалавекі старшых да прысягі абраці, а тыя абраныя вінны будуць прысягнуці. 408. Паслы з кажнага павету, будучы на с’ем вальны з паветаў на сойміках абраныя, — ад судоў усякіх пад соймам вольні будуць. 223. Уставуем, іж на тыя ўрады, яка на судзтва і на пісарства, ня маюць быці выбіраны духоўныя асобы ані маршалкі. А гдзе–бы таковы быў, што–бы два ўрады земскія дзержачы, пусьціці аднаго каторага ўраду не хацеў, тагды тый абодва тыя ўрады траціць; а мы гаспадар подле Статуту, за абраньням і просьбаю шляхты, іншых на тыя ўрады маем устанавіці. 116. А вольнам абіраньню ўраду земскага — судзій, падсудкаў і пісараў. 162. На судзтва падсудка або пісара абралі. 164. Статут новы ад людзей мудрых, з народу нашага на то абраных, папраўлены 11.

Аблічны, аблічча — гл. лицо.

абмаўляць*, –яю 1, ск. абмовіць, –ўлю 2 — клеветать. Нягодныя людзі кажнага абмаўляюць. Нсл. 349. Каго на сьвеце не абмовілі? Тм. Людзей зачы гаварылі, абмаўлялі. Кіт. 130б. Абмоўлены* — оклеветанный. Нсл. 349. Абмоўленаму мала вераць. Тм. Абмаўленьне*, –я — оклеветание. Тм. Абмаўленьня твайго пан не паслухаў. Тм. Зв. абмаўляцца*, ск. абмовіцца — 1) делать, сделать оговорку. Паслы ад судоў усякіх пад соймамі вольні будуць, аж пакуль ся із сойму зьвернуць. Аднак–жа кажны такі маець ся суду чараз прыяцеля або слугу свайго абмовіці. 223 — 2) ошиб–аться, –иться в слове, обмолвливаться. Нсл. 349. Гавары, ды не абмаўляйся. Тм. Абмовіўся, ня тое сказаў. Тм. Абмова*, –ы — 1) оговор, диффамация, клевета. Не на голую павесьць і абмову, але за выведаньням. 85. Жыві па праўдзе і ніколі ня бойся абмовы. Нсл. 349. — 2) оговорка. Есьлі–бы хто хацеў ся на першам року за позвы падкаморага вымаўляці пазваньням да іншага павету й суду, тагды таковая абмова, яка на року завітам, ня маець быці прыймавана. 350. Абмова проціў року завітаму толька на адных роках і за аднымі першымі позва маець быці дапу­шчана. 218. Зьм. абмоўка*, –і — 1) оговор, клевета, диффамация. Гэта абмоўка на яго людзкая, а то ўсё ня праўда. Нсл. 349. — 2) ошибка в слове. Тм. Выбачай мне маю абмоўку. Тм.

абмыла*, –ы — ошибка. Абу Ханіфаг імама навука пэўнейшая, бо абмылы нямаш, а ў іншых імамаў абмыла ест. Кіт. 69а. Зьм. абмылка*, –і — ошибка Ар., Нсл. 350; Шсл.; Гсл; Селядцова Беш. (Ксл.). Зрабіў вялікую абмылку, што вашчоўну позна пасеяў. Тм. То–ж ся і а пісару гродзкам у амылца якой пісаньня разумеці маець. 169. мыліцца*, –люся 2, ск. абмыліцца, нв. мыляцца* –ляюся 1 — ошиб–аться, –иться Ар. Мылішся, калі так думаеш. Нсл. 295. Абмыліўся, ды ня туды стаў. Тухінка Сян. (Ксл.). Хто ня ўмее, тый заўсёды мыляецца. Тм. Мыленьне*, –я, аднр. — частые ошибки. Тм. Ты бяз мыленьня нічога ня зробіш. Тм. Нв. мыляньне*, –я.

У мове польскай побач із pomyłka, ёсьць omyłka, але няма omyła, і дык–жэ звычайная, нязьменшаная хорма абмыла сьветча пра беларускасьць словаў абмыла, абмылка, абмыліцца, а „памылка“ — полёнізм.

абмова, абмоўка гл. абмаўляць.

абракацца*, –аюся 1, ск. абрачыся, –куся, –чэшся — давать, дать обет. Шсл.; Рыбчына Сір. (Ксл.). Абраклася схадзіць у Жара­бычы. Тм. Каб ачуняць, абраклася даць на абедню. Ст. Калі вучыш, як мае абракаціся, калі пататарську ня ўмее, то паруску няхай абракаецца. Кіт. абракаць*, –аю — жертвовать. аброк*, –у — 1) обет. Кур. (Даль); Аль Кітаб. — 2) жертва. Люту цмоку далі (а) броку Кажны дзень па чалавеку. Нар. песьня (Божым Шляхам, 1951, № 1, б. 11).

абранец — гл. абіраць.

аброк — гл. ля абракацца.

абсочны сабака — гл. ля сачыць.

абусока — гл. ля сачыць.

агляд*, –у — осмотр. Шсл. Пайшлі на агляд жыта. Ст.

аглядаць*, –аю 1, ск. агледзіць, –джу, –дзіш — осматривать, осмотреть. Вял.; Ар.; Нсл. 357. Архітэкт аглядаў, агледзіў царкву. Тм. Пайшлі аглядаць поле. Ст. агляданы* — осматриванный. Нсл. 357, і „осматриваемый“. Шкода аглядана. Нсл. 357. Работа панам агляданая. Тм. агляданьне*, –я — 1) осматривание, присмотр, призор. Тм. Двор пакінуў на чужое агляданьне. Тм. — 2) осмотр, обследование на месте. Ад агляданьня іспашы віжу грош. 178.

агляднае*, –ага — плата за осмотр, за обследование на месте. Агляднага ня маець быці большай брана, толька подле сяе ўставы нашае. 183.

1) адвалакаць, –аю, ск. адвалачы*, –ку, –чэш — медлить, замедлять, промедлить. адвалакацца*, ск. адвалачыся* — медлиться, замедляться, промедлиться. безадвалочны*, неадвалочны* — безотлагательный. Прыклады із Статуту: Галаўшчына... маець быці плачона й адправена без адвалокі. 73. Будзем павіньні кажнаму з падданых нашых, каму–бы шло а чэсьць, неадвалочную справядлівасьць учыніці на першым Сойме Вялікам без усякае адвалокі. 93. А вайводове маюць у такіх рэчах безадвалочную справядлівасьць чыніці. 205. Справядлівасьць неадвалочную назаўтрае–ж, а надалей трэцяга дня маем удзелаці. 73.

адвалока*, –і — промедление.

адвод, адводзіць, адвесьці — гл. ля весьці.

аддаляць*, –яю 1 — отклонять, устранять, удалять. Стт. Ск. аддаліць*, –лю, –ліш — устранить. Нсл. 372. і отклонить, удалить. Стт.; Ст. акты. Аканома пан аддаліў ад гаспадаркі. Нсл. 372. аддаліцца* — устраниться, удалиться. Прароцкая прычына аддаліцца. Кіт. 68а. аддалены* — удаленный, устраненный (и отклоненный. — Я. С.). Нсл. 372. Войт аддалены ад войтаўства. Тм. За выступ айца іх суць аддалены ад іменей. 70. Ад сумы сваяе аддалены быці ня маець. 72. аддаленьне* — отклонение, устранение, удаление. Ст. акты.

адзывацца*, –аюся 1, ск. адазвацца*, –вуся, –вешся — апеллировать. адазваньне, адзываньне*, –я — апеллирование.

адзыўнік*, –а, ж. адзыўніца*, –ы — апеллятор, –ша.

адзоў*, адозву — апелляция.

Гдзе–бы ся каму суд падкаморага ня подле права відзеў, тагды па галоўнай сказьні рэчы самае вольна кажнай старане адазваціся з тым да Суду Галоўнага. За каторым адозвам маюць быці вы­слані ад Суду Галоўнага камісары. 352. Хто–бы бяз прычыны слушнае ад суду падкаморага адзоў учыніў, тот павінен заплаціці віны падкамораму шэсьць рублей грошай. 352. А адзываньне із суду да Галоўных Судзей. 262. Хто ся адзавець, ня маець судзьдзі слоў сарамотных мовіці пры адозьве, адно тымі словы паведзіці: панове судзьдзі, тое сказаньне ваша мне ся відзіць ня подле права, адзываюся з тым да Суду Галоўнага. А па адазваньню, пакуль ся перад Судом Галоўным стараны правам разапруць, суд адправы чыніці ня маець. 262.

адказ*, –у — ответ. Ар.; Шсл.; Нсл. 373. Ніякага адказу ня даў. Тм. Адказ як шыла. Тм. Ні адказу, ні прыказу. Прык. Ст. Няма ведама, які дадуць адказ на маю просьбу. Ст. Павінен станавіцца і ў вадказе быці як на завітам року. 197.

адказаваць*, –зую 1, ск. адказаць, –жу, –жаш — отве–чать, –тить. Ар. Адкажаш перад Богам за маю крыўду. Нсл. 373.

адказнасьць* — ответственность.

адказны* — 1) ответственный. — 2) ответный. Ад.

адклад*, –у — отсрочка. Ар.; Шсл.; Нсл. 374. Рабі без адкладу, калі рабіць. Тм. Адклад ня йдзе ў лад. Ст.

адкладаць*, –аю 1, ск. адкласьці, –ду, –дзеш — отсро–чивать, –очить. Ня трэба адкладаць на заўтра, што сядні можна зрабіць. Нсл. 374. Хто каго пазавець а заставу ку браньню пенязей, хаця старана пазваная ня станець на рокі першыя, тагды прэд ся суд ня маець адкладаці на дальшыя другія рокі. 216.

адпавядаць, –аю 1 — ответствовать (отвечать. — Я. С.). Нсл. 378. Я за цябе адпавядаць ня буду: хто правініўся, тый няхай і адпавядае. Тм.

адпаведнік, –а — ответчик.

адпаведны — ответственный, подлежащий ответственности. Нсл. 378. Гэта дзела адпаведнае; не хачу брацца за яго. Тм.

Паступаваці, яка а адпаведніках ёсьць апісана. 400. А іменьня мацярыстыя дзеці ані апякун ня будуць павіньні ў права адпавядаці, але маюць тую справу да лет дзяцінных зупоўных адлажыці. А ані, калі лета зупоўныя меці будуць, тагды на вон час старана жалаблівая маець іх прыпазваці а ані ўжо будуць віньні на жалабу адпавядаці. 308.

адпавесьці* — возразить. Iг.

адповедзь*, –і — 1) ответственность. Нсл. 378. За гэткае дзела адповедзь вялікая. Тм. — 2) действие, служащее ответом на подобные же действия противной стороны. Уставуем, абы старастове нашы судовыя судзілі а адповедзь ад шляхціча шляхцічу на здароў­е або агнём. 201. — 3) возражение. Iг.

адправа*, –ы — исполнение решения суда.

адправіць*, –ўлю, –віш — привести решение в исполнение. Урад тот судовы маець старане павадовай адправу на йменьню стараны праціўнае, подле артыкулаў у сём Статуце вышэй а ад­праве рэчэй суджаных пастановеных, учыніці. 346. Возны із шляхтаю подле ўважэньня свайго шацунак і адправу на тых рэчах чыніці маюць. 277. На йменьню праціўнага чараз двараніна нашага ўкрыўджанаму моцную адправу ўдзелаці; каторы дваранін пры таковай адправе пяці шляхцічаў і двух возных пры сабе меці маець. 272. На тых абжалаваных адправена быці маець. 249.

ад розуму адходзіць* — с ума сходить. Каторыя–бы ад розуму адходзілі, ня могуць дастамэнтаў чыніці. 338. Таксама ў „Аль Кітабе“.

адсудзіць — гл. ля суд.

адумерлы* — выморочный. Усякая маемасьць мацярыстая адумерлая маець іці ў роўны дзел межы ўсіх дзяцей. 295.

адумершчына*, –ы — выморочное имение, имущество. Пан пабраў сабе адумершчыну нашага суседа. Нсл. 381.

адзяржаць, адзержаны — гл. дзяржаць.

аканаваць*, –ную, –нуеш — обречь. Аканаваў прадаць цяліцу на падачкі. Стралкі Беш. (Ксл.). Ё й беларускае прозьвішча „Акановіч“.

акопаваць — гл. капа.

апаведаць, –цца, апаведаны, апаведаньне — гл. паведаць.

апыт* — опрос. Маюць апыт чыніці ня толька а самым тым учынку і прычынах яго, але й а захаваньню а паступках тых абодвых асоб, права із сабою вядучых. А стараны часу такога апыту й выведаньня пры ўрадзе быці і таго ся прыслухаваці ня маюць. 441.

апытаваць*, ск. апытаць*, –аю 1 — распр–ашивать, –осить, разузн–авать, –ать распрашивая, опрашивать. Апытавай, апытай людзёў, калі мне ня верыш. Нсл. 366. Трэба ў людзёў апытаць, каб дзе дастаць пастушка сабе. Ст. апытаны* — 1) разузнанный посредством распрашивания, опрошенный. Людзі апытаны ды нічога такога не сказалі. Нсл. 366. — 2) разысканный посредством распрашивания. Укра­дзеныя мае коні апытаны. Нсл. 366. апытаньне*, –я — опрос, разузнание посредством распрашивания. Пашлі чалавека для апытаньня, ці праўда гэта. Нсл. 366. апытаньнік*, –а, нэол. — опросный лист, анкета. выпытаваць*, ск. выпытаць* — до­пр–а­шивать, –осить, производить допрос. выпыты* –аў — до­прос. Нсл. 92. На выпытах ня прызнаўся. Тм.

апытаньнік — гл. ля апытаваць.

апрычоны* — особый. Пархв. апрычона* — особо. Тм. апрычона, апрычоне* — врозь, в разных местах (обособленно. — Я. С.). Нсл. 366. Пастаў коні апрычона, каб ня біліся. Тм. Пасадзі іх за стол апрычоне; апрычоне седзячы, ня будуць вбдзіцца. Нсл.

арышт*, –у — арест. Ар. Пр. рыштаваць, рыштант.

артыкул*, –у — статья. Стт.

асачыць, асачэньне — гл. сачыць.

асобны* — отдельный. Ар. асобна* — отдельно. Ар.

аставацца*, –таюся, –аешся, ск. астацца*, –нуся, –нешся — отставать, отстать. Iдзі баржджэй, не аставайся. Аш. Халіма... быццам хацеў уцячы ад Лясьніцкага, або падражніцца, прымусіць прабегчы трушком, каб не астацца. Зарэцкі (Сьцежкі–Дарожкі, 20). асталы* — отсталый. Заўсёды намаз1 із азанам2 кланяціся трэба, хоць–бы асталыя намазы. Аль Кітаб. 88б4.

асталасьць*, –і — отсталость.

асталец*, –лца — реакционер.

барышнік, –а — свидетель при продаже или обмене. Пры куплі або мене маюць быці барышнікі, людзі добрыя, веры годныя. 486. Цяпер барыш — выпіўка просьле куплі альбо мены. Ар.

бачаньне*, –я — 1) гляденье, смотренье, досмотр. Нсл. 17. Бачаньням жорава ня зловіш. Прык. Тм. Без твайго бачаньня няма сьпеху ў рабоце. Тм. 2) усмотрение. Подле бачаньня* — по усмотрению. А рок таму выезду камісарскаму ад Суду Падкаморага будзець пакладан подле бачаньня іх. 352. Буду даглядаці, ня маючы бачаньня на высокія і на подлыя станы, на дастойнасьцях се­дзячых. 165. Вольна аддаці, прадаці, дараваці, запісаці, ад дзяцей і блізкіх аддаліці, — подле бачаньня свайго тым шафаваці. 315.

бачлівы* — сострадательный, внимательный к другим. Наш пан бачлівы пан, па ўсякім пагадае. Нсл. 17.

бачнасьць*, –і — снисходительность, сострадание. Май бачнасьць на маю худобіну. Нсл. 17.

бясьпечнасьць*, –і — безопасность, п. bezpieczeństwo, укр. безпека.

бясьпечны* — безопасный, небясьпечнасьць* — опасность. небясьпечны* — опасный.

Маем даваці а бясьпечнасьць здароўя падданым нашым лісты заручныя. 90. Маець апаведаці, а то для таго, абы сабе тым лепшую бясьпечнасьць мець мог. 78. Кажнаму вольны й бясьпечны прыступ да справядлівасьці. 244. Па тому–ж ся маець разумеці і а бясьпечнасьці суду падкаморскага. 174. Можаш такога праціўніка свайго да права а небясьпечнасьць здароўя свайго пазваці. 400. Многа небясьпечнасьці зажыў. Аль Кіт. 79б.

безадвалочны — гл. адвалакаць.

бескаранны* — безнаказанный. Нсл. 21. Учынак застаўся бескаранным. Тм. бескаранна* — безнаказанно. Тм. Ён усё робе бескаранна. Тм.

беспапраўны* — неисправимый. Нсл. 23. Беспапраўнага ня можна паправіць. Тм. беспапраўна*, прс. — без исправления. Тм., неисправимо. Гарэзуе беспапраўна. Тм.

быцьцё*, –я — 1) существование. Нсл. 40; Гсл. Людзкое быцьцё. Нсл. 40. — 2) быт. Тм. Благое нашае быцьцё: няма чым і па­правіцца.  Тм. — 3) бытность, присутствие. Гсл.; Нсл. 40. У маім быцьцю так–сяк робяць. Тм. нябыцьцё* — 1) несуществование. — 2) отсутствие.

брок*, –у — жертва.

Была зямля не сьвячона,

Былі людзі ня хрышчоны,

Ня верылі Госпаду Богу,

А верылі люту–цмоку.

Люту–цмоку далі броку

Кажны дзень па чалавеку.

Нар. песьня, запіс. у Глуску. Сц. (Божым Шляхам, 1951, № 1, 11). Гл. аброк.

бунт* — бунт, мятеж.

бунтаўнік* — бунтовщик. Бунтаўнікі горлам карані быці маюць. 205.

бурмістра*, –ы — бургомистр. Ст. акты.

бурмістроўства*, –а — должность бургомистра. Будучы ў бурмістроўсьцьве шляхціча зьбіў. 471.

вадапалох*, –у — водобоязнь, бешенство. Ар.

важыцца* — 1) дерзать, сметь. А есьлі–бы над сёе замераньне важыўся ўрад каго ўпорне судзіці, тагды суд яго ня маець быці дзержан. 203. Як ты важыўся, адважыўся падняць руку на старшага брата? Нсл. 42. — 2) решить, –ся. Тм. Калі важыўся, няхай так і будзе. Тм. Ск. паважыцца* — 1) дерз­нуть, сметь. Нсл. 424. Як ты паважыўся сказаць гэта супроць мяне? Тм. — 2) осмелиться, решиться. Тм. Як ён паважыўся ночы адзін ісьці церазь лес! Тм.

вайвода*, –ы, м. — воевода. Немеж Віл.; Аль Кітаб. Гл. майстат.

вайводзтва*, –а — воеводство.

вялікасьць — гл. ля майстат.

валодаваць* — гл. дзяржаць, дзержачы.

веда*, –ы — знание.

ведаме* — заведомо. Калі–б хто злодзея прылічнага ведаме ў доме сваём хаваў, усю шкоду, каторая бы ся каму чараз таго злодзея стала, будзець павінен плаціці. 491.

вена, –а — запіс, асабіста забясьпячаючы маладую. Такі запіс рабіў малады з часьці свае маемасьці, пераважна адказуючай пасазе маладой.

весьці, давесьці, даводзіць, давод, –ца; адвесьціся, адво­дзіцца, адвод; вывесьціся.

весьці, вяду, вядзеш, ск. давесьці* — доказ–ывать, –зать. Нв. даводзіць*, –джу, –дзіш. давод*, –у — доказательство, улика, даводца*, –ы, суп. — доказчик, –ица. Нсл. 136. Пакажы даводцу гэтае справы. Тм. Даводчы*, –ая* — доказчик, –ица. Тм. Вазьмецеся за даводчага, даводчую. Тм. адвесьціся — оправдаться, опро­вергнуть. адводзіцца — оправдываться, опровергать. адвод, –у — оправдание, опровержение.

Прыклады із Статуту: Прысягаю адведшыся, будзець ад таго волен. 421. У той рэчы маець быці на выведаньне паслана, і за катораю стараною больш сьветчаньня па выведаньню будзець, тая ку даводу або адводу прыпушчана быці маець. 416. Уставуем: калі суд, выслухаўшы жалаб і адпораў старон, скажаць каторай–колечы старане давод або адвод, а воная старана на воны час, на каторы мела даводзіць або адводзіці не давядзець або ся не адвядзець, таковая рэч сваю траціці маець. 257. А хто–бы на каго што несправядліва вёў, а не давёў, тым самым каран быці маець. 65. вывесьціся — оправдаться. Ня быў падайзроны і вывеўся таго прысягаю сваёю. 70.

весьці права — гл. ля пазоў.

віж*, –а Iг., Цімкавічы Сц. (Ад.) — судебный исполнитель, судебный пристав.

віжаванае*, –ага — вознаграждение „віжу“ — судебному исполнителю за его труд. Віжаванага ня маець быці большай брана, толька подле сяе ўставы нашае ніжэй апісанае, то ёсьць: віжу на кажную рэч узятаму і агляданага бітых і ранных на месцу — грош адзін, а есьлі дзе віж паедзець за колька міль, — тагды яму памільнага на мілю па грошу, ад выданьня роты — прысягі духоўным асобам грош, а віжу на то прыданаму, — грош. 183.

вінаваты — виновный. У землі вінаватага ўвязаціся. 271.

вывязаньне — гл. увязаньне.

выведаньне*, –я — расследование. Урад для лепшае пэўнасьці і дазнаньня справядлівасьці сьвятое маець на шкрутыніум, то ёсьць на выведаньне тае рэчы, там да таго месца сам выехаці або выслаці. 405. Не на голую павесьць і абмову, — але за агляданьням і выведаньням. 85.

Пр. цяперка: выведаваць*, –цца, ск. выведаць*, –цца — разведывать. Выведавай, выведай, што яны думаюць або мне. Нсл. 79. Выведацца аб украдзеных конях. Тм.

выведкі*, –ак (націск на вы–) — разузнание, разведка. Нсл. 79. Паехаў у выведкі аб уцеклых. Тм.

вывесьціся — гл. весьці.

вызваць на руку* — вызвать на поединок. Вызваўшы каго на руку, раны яму задаў. 399.

выісьціцца — гл. ісьціцца.

выпаўн–яць, –іць, выпаўнены — гл. поўніць.

выпытаваць, выпытаць, выпыты — гл. апытаваць.

выпуск, –у — размер отработки при временном рабстве. Уставуем, іж чалавек вольны за жадны выступ у няволю вечную выдан быці ня маець. А есьлі–бы ў суме вялікай быў выдан, маець з тае сумы выроблеваціся; а выпуску на кажны год мужыку рубль грошай, а жонца капу грошай. 453. А закупным людзём тым–жа абычаям із сумы пенежнае выпуск быці маець, то ёсьць тым вольным, каторыя–бы ся самі ў чом запрадалі. Тм.

выраб*, –у, вырабак*, –бку — отработка, уплата несостоятельного работою суммы, определенной судом. Ня будзець лі меці чым навязку плаціці, тагды на вырабак за тое злодзей будзець выдан — мужчыне на рок па капе грошай, а жонца па пяцьдзесят грошай вылічаючы. 485. А за шкоды ня будзець лі меці чым плаціці, на выраб, яка вышэй апісана, выдан быці маець. 485.

вырабіцца*, –блюся, –бішся — за неимением чем заплатить, отработать присужденную сумму. Павінны будуць самі галавамі выдаваны быці, пакуль ся вырабіць. 497. Дзеці падрослыя маюць із тае сумы вырабляціся, ведзьжа не далей, адно чараз сем лет. 453. Пр. у Нсл. 93.

вырабляць*, –яю 1 (націск на „я“) — зарабатывать. Кажан дзень вырабляю па дваццатцы.

выракаваць, –кую 1 (націск на „ы“) — предречь (? — Я. С.). Нсл. 93. Ён выракаваў мне гэта. Тм.

вырок*, –ку — судейское решение. Нсл. 93, приговор. Вырок із суду далі. Нсл. 93. Калі быхма мы гаспадар з выроку нашага сказаньне ўчынілі, а хто–бы сьмеў проціў таму выроку нашаму што праціўнае мовіці, тагды таковы маець сядзеці на замку нашам шэсьць нядзель. 78. Цэдулу самога выроку судовага подле дазволу судзінага пісар маець напісаць. А па выроку тую цэдулу да пісара аддаці, подле каторае пісар воную справу ў кнігі запісаці маець. 167. З права перад вырокам проч зышоў. 116.

вырослы* — совершеннолетний. Чатыркі Аш., взрослый. Тм., Нсл. 93. Вырослага мае сына. Тм. Пр. падрослы.

выслабаніць*, –ню, –ніш — освободить. Станґ: Полацк. пам. 137.

выслуга* — отработка, служение за долг при невозможности уплатить наличными или имуществом. А ня бу­дзець меці чым плаціці, іно даці яго на выслугу, покі–бы то заслужыў, што па­шкодзіў; а выслуга маець быці па капе грошай на год. 490.

выступ*, –у, выступак*, –пку — преступление, проступок. Цяжкі выступ* — тяжелое преступление [преступление с отягчающими обстоятельствами. — Рэд.]. Слуга за пана, пан за слугу, і ніхто іны ні за чый выступ і ўчынак ня быў каран, толькі кажны сам за свой выступ маець цярпець і каран быці. 84. Гдзе–бы (хто) на яўнам яком выступе пайман, таму адзоў ісьці ня можаць. 249. Вайвадове нашы адправу на вінных подле выступку кажнага чыніці павінны будуць. 249. Папа Iвана ад царквы сьвятога Міколы Рыскага аддалілі за некаторы яго выступ духоўны. Станґ: Полацкія пам., 137. Пр. Нсл. 97.

выступак*, –пка — проступок. Дарую табе гэты твой выступак.

выступіць*, –плю, –піш — совершить проступок. А гдзе–бы апісу свайму досыць чыніці не хацеў і ў чом зь яго выступіў, тагды ў усе подле запісу свайго ўпадаваець. 328. Есьлі–бы хто із шаленства ў том выступіў, за то мы гаспадар браціся ня будзем. 69.Так–жа чужаземцы, загранічнікі Вялікага Княства Літоўскага тым–жа правам маюць быці суджаны і на тых урадзех, гдзе хто выступіць. 65.

выступнік*, –а, ж. выступніца*, –ы — преступник, –ица. Праціўніку самому, яка выступніку, маюць шкодзіці. 400.

выступнік–наваратнік — гл. наварат.

выступны* — преступный.

Яка–ж усіх таковых іменей, па зрадніках на нас гаспадара прыпалых, мы гаспадар ніколі нікому аддаваці ня маем, абы ся на ўсі патомныя часы зрада таковага выступнага паказавала. 69.

вочнік*, –а — наочный свидетель (очевидец. — Я. С.). Нсл. 67. Я табе вочнікаў на гэта пастаўлю. Тм.

галаўшчына*, –ы — штраф за убийство. Раннаму навязка або забітага галаўшчына маець быці плачана. 243. Муляру, шаўцу, ганчару — тым усім галаўшчыны па трыццаці коп. 448.

гаспадар*, –а — 1) государь. Усі йменьня зрадніка такога міма дзяцей на нас гаспадара ку столу нашаму, Вялікаму Княству прыпадаці будуць. 67. — 2) хозяин. Ар.; Пархв.; Дз.; Н.; Госьміра Сян. (Ксл.); Ст.; Нсл. 120. Дамовы гаспадар* — хозяин дома, домохозяин. З рэчмі домовага гаспадара пагарэлі. 336.

гаспадарыня*, –і — государиня.

гаспадарычна*, –ы — государева дочь, царевна. Аль Кітаб Вольскага.

гаспадарка*, –і — хозяйство.

гаспадарлівасьць*, –і — хозяйственность. Ар.

гаспадарлівы* (націск на –дар–) — хозяйственный, пол. gospodarny. Ар. гаспадарліва*, пс. — хозяйственно.

гаспадарскі* — 1) государев. Абяцуем словам нашым гаспадарскім. 66. — 2) хозяйский.

гаспадарства*, –а — государство. Ст. акты.

гаспадарствавасьць*, –і — государственность.

гаспадарстваваць*, –вую 1 — быть государем, президентом, царствовать. Пахвала Вітаўта (Летапіс).

гатавацца*, –туюся, –туешся — приготовляться. Ар.; Адамава Сян. (Ксл.). Жыту красавацца — жнейкам гатавацца. Тм. На што ся гатаваў. 69.

гатман*, –а — гетман.

гатманства*, –а — должность и титул гетмана. Мы гаспадар абяцуем тот урад гатманства вялікае годным людзём, родзічам старадаўным туташняга гаспадарства нашага Вялікага Княства Літоўскага даваці. 102.

Шмат якія Крывічы маюць цяперка прозьвішча Гатман, пркл., у Старой Рудні Жойдзішкае вол. Вял. Націск у гэтым прозьвішчу на канцу (Гатман, –на, Гатманы, –оў). З гэтага відаць, што й даўней у гэтым слове націск быў на канцы.

гіпотэка, –і = застава.

голы доўг* — долг без процентов. А а голых даўгох, за праўнымі запісы на йменьне ўцеклага ўнесеных... так ся разумеці маець. 71.

грошы гатовыя* — наличные деньги. Маемасьць мацярыстая адумерлая, то есьць грошы гатовыя, золата, пэрла, каменьне дарагое маюць іці ў роўны дзел межы ўсіх дзяцей. 295. Грошы гатовыя апісаці маець. 284.

хатняя вайна* — междоусобие. Акін. 193.

хвальш* — фальш.

хвальшнік*, –а — фальсификатор. I вы былі тых хвальшнікаў каралі па свойму праву сьветачна. Полацкі ліст каля 1450 (Станґ: Полацкія пам., 145).

дабрароднасьць*, –і — благородство.

дабрародны* — благородный. Дабрародныі й пачэсьлівыі нашы мілыі суседзі. Ліст полацкі 1468 г. (Станґ: Полацк. пам. 73).

дабрародна* — благородно.

даведка*, –і — справка. Акін. 191.

давесьці, давод, даводца, даводчы, даводзіць — гл. весьці.

дадаткавая прасока* — доследование дела. Акін.

дазваляць*, –яю 1, ск. дазволіць, –лю 2. — 1) позволять. Асташова Чаш. (Ксл.); Шсл. Не дазваляйце дзяцём дурэць. Ст. Хто табе дазволіў чужое браць? Ст. — 2) разрешать. Асташова Чаш. (Ксл.). Ён нам дазволіў адкасіць воз сена. Тм. Шляхціча, хто–бы сам корчмы пакутныя... меў, альбо людзём сваім меці дазваляў, пазваці да суду... вольна. 504.

дазваляцца*, ск. дазволіцца — спрашивать (испрашивать, испросить. — Я. С.) разрешения Усх. (Даль); Бікава Сян. (Ксл.). Трэба аб гэтым у яго дазволіцца. Тм.

дазвол*, –у — 1) разрешение. Навікі Віц. (Ксл.). Калі ё да­звол, дык пойдзем. Тм. — 2) позволение. Шсл. Не далі дазволу на лес. Ст. Без майго дазволу не сячэце лесу. Нсл. 138.

дазнаць*, –аю, –аеш — уличить, дазнаны — уличенный. Залатары, каторыя золата хвальшуюць, а ў том былі–бы дазнані, тады самі на горле агнём маюць быць карані. 84. Хто–бы бяз прычыны ад суду падкаморага адзоў учыніў, тот павінен, за высланьням камісароў у том дазнаны, заплаціці віны падкамораму шэсьць рублей грошай. 352.

Цяпер гэты дзеяслоў мае накшае значаньне: дазнаваць*, да­знаю, –аеш, ск. дазнаць*, –аю, –аеш — испытывать, –ать. Аш.; Вал. Дазналі мы шмат гора. Тм. дазнаны* — изведанный, испытанный. Нсл. Дазнаная праўда. Тм. Дазнанае дзела. Тм. дазнаньне*, –я — убеждение опытом, опыт. Нсл. Дазнаньням наўчышся. Тм.

дамовы гаспадар — гл. гаспадар.

дамароблены* — домашнего производства. Цана рэчам дамаробленым, адзежы належачым, і іншым. 472.

даставаць, дастаць — гл. дзяржаньне, дзяржаць.

дастаенства,–а — высокая должность в государстве. Уставуем, абы жыд... на дастаенства ані на каторы ўрад праложан ня быў і хрысьцян у няволі ня меў. 451. Прывільлям нашым яго па­цьвердзім да жывата яго або да падвышэньня на іншы які большы ўрад або дастаенства. 344.

дастамэнт*, –у — завещание. Пры кананьню сьмерці сваёй чыні дастамэнт. Кіт. 52б. Хто–бы меў умерці без дастамэнту, такі чалавек, як сабака, здохне. Кіт. 53а. Няхай мой мілы сын пры­­­й­дзе, я твар яго абачу і дастамэнт учыню. Кіт. 94а. У гэтым слове маем д заміж т як распадабненьне, паўсталае з прычыны трох т у вадным слове. Гэтак–жа часта ёсьцека ў іншых старых памятках. У Статуце Вял. Кн. Літ. не знаходзім д у гэтым слове, бессумлеву дзеля таго, што ў такой важнай кнізе консэрватыўная традыцыя карэктараў гэтае навіны не дапусьціла.

дасьціп, дасьціпны — гл. ля недаўсьціп.

досыць чыніць* альбо чыніць досыць* — удовлетворять. досыць учыніць* — удовлетворить. Нсл. 143. Укрыўдзіўшы, досыць ня ўчыніў. Тм. досыцьучыненьне*, –я — удовлетворение. нядосыцьучыненьне* — неудовлетворение. Бяручы пенязі сваі, досыцьучыненьня яго зазнаці не хацеў. 319. Маюць досыць чыніці, чаго ся ацец іх абавязаў. 309. У вязеньню патуль маець сядзеці, пакуль рукаемства на том дасьць, іж старане сваёй досыць учыніць. 278. Быў пазван а няўчыненьне досыць за­пісу. 203. За кажнае нядосыцьучыненьне сядзеньню маюць віну вышэй апісаную плаціці. 138.

Аднолькавага значаньня з досыць чыніць і г. д. ё цяперка яшчэ здаваляць, –яю 1, ск. здаволіць, –лю 2 — удовлетвор–ять, –ить. Ар.

даўжбіт — гл. ля доўг.

доўг*, –у — долг. Стт. даўжбіт*, –а — должник, дебитор. Дз.; Смаленскі ліст каля 1240 г. (Шахматов: Курс, 69), даўжбітка*, –і — женщина должник. Дз.

доўжны* — задолженный, имеющий непогашенный долг. Тот чалавек доўжны ўмер. 93. А йменьне доўжнае. 322.

забягаць*, –аю 1, ск. забегчы, –гу, –жыш — предупреждать, принимать меры перед [противодействовать. — Рэд.]. Забягаючы за­трудненьню й абцяжаньню справядлівасьці, уставуем, што–ж усі пановерады нашы маюць ся захаваці ў браньню перасудаў подле тае–ж уставы. 182. Розьніцам забягаючы і на часы патомныя то межы імі раўнуючы, уставуем. 147.

Заводца, завесьці; звод, зводзіць, зьвесьці.

заводца*, –ы — начинатель, зачинщик. Нсл. 162. Заводца бітвы. Тм.

заводзіцца*, –джуся, –дзішся, ск. завесьціся*, –дуся, –дзешся, чаму — начинаться чему. Нсл. 162. Вясельле заводзіц­ца. Тм. Ня бывалае ў нас заводзіцца, завялося. Тм. звод, –у — следствие при поличном. зводзіць, –джу, ск. зьвесьці, –ду — производить следствие при поличном.

Прыклады із Статуту: А часу права калі–б абвінены ў зла­дзейсьцьве паведзіў заводцу, ад каго то ліцо маець, тагды маець на том–жа ўрадзе нашам таго заводцу паставіці або зазнаньням урадовым сябе ачысьціці, гдзе будзець купіў і на каторым урадзе то апаведаў і ў кнігі запісаў. А есьлі–бы тот заводца таго абвіненага ў зладзейсьцьве перад урадам заступіў, а тот–бы заступнік браўся на іншы звод, хочачы весьці ад суду ўраду нашага на іншага за­ступніка і да іншага ўраду, то яму ня маець быці дано, але кажны заступнік да канчальнага зводу маець быці становен перад тым урадам нашым, гдзе ся пачатак стаў зводу, а ліцо ў урадзе будзець ку зводу тот выкупаці, хто ся зводзіць. А за выкупаваньне ліца болей урад ня маець браці, толька па двананцаці грошай і за кажным зводам як ад самога вязьня, выпушчаючы яго, так ад ліца, каторае будзець ку праву становена. 479. А есьлі–бы заводцы перад урадам нашым да канчальнага зводу не паставіў а зазнаньням урадовым сябе ў тым зладзейсьцьве не ачысьціў, тагды тот каран быці маець, яка злодзей. 480. А гдзе канч