У сусьветнай палітычнай практыцы грамадзкія арганізацыі і рухі зьяўляюцца паўнавартаснымі суб'ектамі палітычнай сыстэмы, якія эфэктыўна ўзьдзейнічаюць на працэс прыняцьця палітычных рашэньняў. Структура асацыяцыяў грамадзянаў, прынцыпы і вынікі іх дзейнасьці, іх роля ў функцыянаваньні палітычных сыстэмаў стала прадметам разнабаковых дасьледаваньняў у грамадзкіх навуках.

 У Беларусі падобныя дасьледваньні знаходзяцца ў пачатковай стадыі, для беларускай палітычнай навукі тэма дзейнасьці асацыяцыяў грамадзянаў як фактара прыняцьця палітычных рашэньняў зьяўляецца новай. Разам з тым, функцыі, якія выконваюць падобныя асацыяцыі ў дэмакратычных грамадзтвах з палітычнымі сыстэмамі адкрытага тыпу (артыкуляцыя і агрэгаваньне інтарэсаў сацыяльных групаў, разьвіцьцё грамадзянскіх кампэтэнцыяў ды інш.) зьяўляюцца крытычна важнымі для ўстойлівага функцыянаваньня гэтых сыстэмаў. Акрамя гэтага, разьвіты і эфэктыўны грамадзкі сэктар ёсьць неабходнай умовай пасьпяховага пераходу да дэмакратыі і ажыцьцяўленьня сацыяльна-эканамічных рэформаў. Таму ў Беларусі, як у краіне, што знаходзіцца ў стадыі транзіту, пытаньні падвышэньня эфэктыўнасьці дзейнасьці няўрадавага сэктару, распрацоўкі навукова абгрунтаванай стратэгіі ўплыву грамадзкіх арганізацыяў на прыняцьцё палітычных рашэньняў набываюць вялікую значнасьць ня толькі ў тэарэтычным, але і ў прыкладным пляне.

  1. Панятак і структура палітычнай сыстэмы

Панятак палітычнай сыстэмы.

Палітычная сыстэма - гэта сукупнасьць палітычных інстытутаў і суб'ектаў, якія ўзаемадзеюць паміж сабой у мэтах фармаваньня і правядзеньня ў жыцьцё пэўнага палітычнага курсу грамадзтва або групаў, якія яго складаюць [33, с. 25]. Прыведзенае азначэньне дазваляе ўбачыць матэрыяльны падмурак палітычнае сыстэмы і адсачыць, як яна функцыянуе. Бальшынёй дасьледнікаў элемэнты палітычнае сыстэмы падзяляюцца на матэрыяльныя і нематэрыяльныя. Да матэрыяльных элемэнтаў адносяцца непасрэдна грамадзяне, сацыяльныя групы ды палітычныя інстытуты. Нематэрыяльныя элемэнты палітычнае сыстэмы прадстаўленыя інтарэсамі, дачыненьнямі, юрыдычнымі законамі, маральнымі нормамі, традыцыямі, каштоўнасьцямі, ідэямі і г.д. Такім чынам, палітычную сыстэму складаюць людзі, сацыяльныя групы і палітычныя інстытуты, якія дзеля рэалізацыі ўласных інтарэсаў уступаюць у міжасабовыя ўзаемадзеяньні, а правілы гэтых ўзаемадзеяньняў вызначаюцца законамі, традыцыямі і маральлю. Галоўным аб'ектам гэтых узаемадачыненьняў зьяўляецца палітычная ўлада.

Мадэль функцыянаваньня палітычнай сыстэмы (паводле Д. Істана).
Адзін са стваральнікаў канцэпцыі палітычных сыстэмаў амэрыканскі палітоляг Д. Істан распрацаваў мадэль фукцыянаваньня палітычнай сыстэмы на падставе вывучэньня біялягічных сыстэмаў. Схематычна яна прадстаўленая на мал. 1.

У цэнтры любой палітычнай сыстэмы знаходзіцца ўрад, альбо ўлады, якія прымаюць пастановы. Са зьнешняга асяродзьдзя ў сыстэму трапляюць т. зв. "уводныя", якія, на думку Істана, могуць быць прадстаўленыя ў выглядзе патрабаваньняў, падтрымкі, альбо апатыі.

Да патрабаваньняў належаць тыя дзеяньні, якіх грамадзяне вымагаюць ад урада, альбо наадварот, хочуць каб ён ад іх адмовіўся. Спосабаў выказваньня патрабаваньняў багата. Найбольш распаўсюджанымі ў дэмакратычных палітычных сыстэмах зьяўляюцца свабодныя дэмакратычныя выбары. Таксама патрабаваньні могуць выказвацца ў форме дэманстрацыяў, пэтыцыяў, зваротаў ды інш. Патрабаваньні могуць аказваць на палітычную сыстэму дэстабілізуючае ўздзеяньне.

Мал. 1. Мадэль палітычнай сыстэмы паводле Д. Істана

Падтрымка - гэта выяўленьне салідарнасьці з рашэньнямі альбо дзеяньнямі ўраду, ці каштоўнасьцямі палітычнай сыстэмы. Падтрымка забясьпечвае адносную стабільнасьць істытутаў улады і пэўную ступень згоды паміж чальцамі палітычнае супольнасьці ды вядзе да ўмацаваньня палітычнай сыстэмы.

 Паводле Д. Істана падтрымка можа быць 2 відаў: эмацыйная (безумоўная альбо дыфузная) дый інструмэнтальная (умоўная ці спэцыфічная). Эмацыйная падтрымка можа быць не зьвязана з канкрэтнымі вынікамі сацыяльна-эканамічнай палітыкі, а узьнікае як вынік легітымнасьці дзяржаўнае ўлады ў выніку працяглага працэсу сацыялізацыі. Гэты від падтрымкі праяўляецца як адданасьць палітычным каштоўнасьцям, інстытутам і сымбалям дзяржавы, а таму эмацыйная падтрымка ёсьць адносна трывалай і стабільнай. Інструмэнтальная падрымка ўзьнікае як вынік эфэктыўнай палітыкі дзяржавы, таму яна больш хісткая і схільная да эрозіі.

Пад апатыяй мы разумеем праявы абыякавасьці да палітыкі. У залежнасьці ад прычынаў і маштабаў палітычнай апатыі яна можа мець як станоўчую гэтак і адмоўную ролю ў функцыянаваньні палітычнае сыстэмы.

Палітычная сыстэма акумулюе імпульсы, што паступаюць да яе, ажыцьцяўляе іх сартыроўку і перапрацоўку, рэагуе на ўваходныя стымулы прыняцьцём палітычных рашэньняў і ажыцьцяўленьнем пэўных палітычных дзеяньняў.

Палітычныя рашэньні могуць мець форму законаў, пастановаў выканаўчай улады ці судовых рашэньняў, а палітычныя дзеяньні ажыцьцяўляюцца ў выглядзе сыстэмы захадаў па правядзеньні канкрэтнай эканамічнай, сацыяльнай ды іншых відаў палітыкі.

Палітычныя рашэньні і дзеяньні складаюць выводныя палітычнай сыстэмы.  Рашэньні і дзеяньні накіроўваюцца ў асяродзьдзе, дзе ацэньваюцца і асэнсоўваюцца, выклікаючы новыя сыгналі (пятля зваротнае сувязі) і працэс паўтараецца.

Працэс палітычнай канвэрсіі.

 Працэс перапрацоўкі палітычнай сыстэмай уводных фактараў у выводныя называецца палітычнай канвэрсіяй.

Паводле Г. Алмонда, працэс палітычнай канвэрсіі зьяўляецца найважнейшай функцыяй палітычнай сыстэмы і складаецца з наступных этапаў:

· артыкуляцыя інтарэсаў - працэс, пад час якога асобныя актары і групы высоўваюць свае патрабаваньні да тых, хто прымае палітычныя рашэньні,

· агрэгаваньне інтарэсаў - зьбіраньне і сыстэматызацыя патрабаваньняў, распрацоўка палітычных праграмаў,

· увядзеньне правілаў - дзейнасьць, скіраваная на распрацоўку рэгулятыўных нормаў, паводле якіх будуць дзейнічаць актары палітычнай сыстэмы,

· прымяненьне правілаў - выкананьне прынятых рашэньняў,

· ацэнка правілаў, якая неабходная для своечасовай мадыфікацыі палітычнага курсу, вызначэньня ягонай адпаведнасьці ўведзеным правілам, а саміх правілаў падставовым каштоўнасьцям і нормам. [35, c.70]

 Асаблівасьці палітычнай канвэрсіі ў розных палітычных сыстэмах вызначаюцца тыпам палітычнай сыстэмы, які ў сваю чаргу абумоўліваецца рэжымам функцыянаваньня палітычнай сыстэмы, альбо палітычным рэжымам. Яшчэ Д. Істан пісаў, што палітычным рэжымам ёсьць "тыя прынцыпы, што вызначаюць спосаб, якім задавальняюцца упарадкаваныя патрабаваньні і выконваюцца рашэньні" [41, c. 114].

Тыпалёгія палітычных сыстэмаў

 Існуе шмат клясыфікацыяў палітычных рэжымаў і, адпаведна, палітычных сыстэмаў. Найбольш пашыранай зьяўляецца т. зв. "трохчленная мадэль", у якой, паводле рэжыму функцыянаваньня, палітычныя сыстэмы падзяляюцца на таталітарныя, аўтарытарныя і дэмакратычныя.

Паводле ступені узаемасувязі са зьнешнім асяродзьдзем палітычныя сыстэмы падзяляюцца на адкрытыя, якія маюць дынамічную структуру і шырока ўзаемадзейнічаюць са зьнешнім асяродзьдзем, і закрытыя, зь фіксававанай структурай ды мінімальным узаемадзеяньнем з навакольлем.

Паводле Ч. Эндрэйна, у падмурку тыпалёгіі палітычных сыстэмаў ляжыць характар узаемадзеяньня паміж сабой наступных элемэнтаў:

· культурныя каштоўнасьці, якія фармуюць палітычныя задачы,

· улада, якой валодаюць такія структуры, як урад, партыі, сацыяльныя супольнасьці, міжнародныя інстытуцыі,

· паводзіны палітыкаў і шэраговых грамадзянаў, якія ня так актыўна ўдзельнічаюць у прыняцьці палітычных рашэньняў.

Гэтыя тры аспэкты складаюць падмурак падзелу існых палітычных сыстэмаў на чатыры тыпу: народныя (племянныя), бюракратычныя, мабілізацыйныя і кампрамісныя [36, c. 19-20].

2. Мэханізмы ўплыву асацыяцыяў грамадзянаў на прыняцьцё палітычных рашэньняў ва ўмовах дэмакратычнай палітычнай сыстэмы

 Неабходнасьць аналізу мэханізмаў, паводле якіх у дэмакратычных палітычных сыстэмах асацыяцыі грамадзянаў уплываюць на прыняцьцё палітычных рашэньняў, тлумачыцца шэрагам унікальных асаблівасьцяў дэмакратычнага ладу. Гэтыя адрозныя рысы дэмакратыі былі сфармуляваныя амэрыканскім палітолягам Робэртам Далем.

Неад'емнымі перавагамі дэмакратычнага ладу над іншымі формамі палітычнай будовы грамадзтва паводле Даля [9, с. 48] зьяўляюцца між іншым:

· свабода асобы

· самавызначэньне

· абарона падставовых інтарэсаў асобы

· павага да падставовых правоў і свабодаў.

 Характэрнай рысай дэмакратыі зьяўляецца вялікая ступень улучанасьці грамадзянаў у палітычнае жыцьцё грамадзтва, што дасягаецца праз шырокі ўдзел дабраахвотных асацыяцыяў у працэсе падрыхтоўкі й прыняцьця палітычных рашэньняў. Як адзначаюць Ўінтэр і Бэлоўз: "Чым больш спэцыялізаваным і разьвітым з тэхналягічнага боку зьяўляецца нейкае грамадзтва, тым большую вагу ў палітычным працэсе маюць арганізаваныя групы. Групы ёсьць найважнейшымі ўстановамі ў выказваньні патрабаваньняў у палітычнай сыстэме [30. с.130]".

Даль уважае "аўтаномію асацыяцыяў" адным зь неабходных элемэнтаў сучаснай прадстаўнічай дэмакратыі. У сваю чаргу "аўтаномія асацыяцыяў" Далем тлумачыцца наступным чынам: "грамадзяне для абароны сваіх разнастайных правоў, улучаючы і тыя, якія прызначаныя для эфэктыўнага функцыянаваньня палітычных інстытутаў, маюць права ўтвараць адносна незалежныя супольнасьці альбо арганізацыі, у тым ліку незалежныя палітычныя партыі і "групы інтарэсаў" [9. с. 86]. Зыходзячы з гэтага, можна меркаваць, што менавіта ва ўмовах дэмакратычных палітычных сыстэмаў функцыі асацыяцыў грамадзянаў па рэпрэзэнтацыі інтарэсаў сацыяльных групаў будуць рэалізаваныя найбольш поўна, а іх роля, як фактара прыняцьця палітычных рашэньняў, будзе максымальнай.

Нарматыўныя падставы артыкуляцыі інтарэсаў грамадзянаў.

Унівэрсальным дакумантам, якія дэкляруе права грамадзянаў на ўдзел у працэсе прыняцьця рашэньняў, што маюць дачыненьне да кіраваньня сваёй краінай, зьяўляецца Ўсеагульная дэклярацыя правоў чалавека. У прыватнасьці, артыкул 22 Дэклярацыі гаворыць, што:

1. кожны чалавек мае права браць удзел у кіраваньні сваёй краінай непасрэдна, альбо праз пасярэдніцтва свабодна абраных прадстаўнікоў,

2. воля народа павінна быць падмуркам улады ўраду;

3. гэтая воля павінна знаходзіць сваё адлюстраваньне ў пэрыядычных і нефальшаваных выбарах, якія павінны праводзіцца пры ўсеагульным і роўным выбарчым праве шляхам патаемнага галасаваньня альбо празь іншыя роўназначныя формы, якія забясьпечваюць свабоду галасаваньня.

Апроч таго, у пункце 1 артыкулу 20 гаворыцца, што "Кожны чалавек мае права на свабоду мірных сходаў і асацыяцыяў"[29, с. 11-12].

Паколькі Ўсеагульная дэклярацыя зьяўляецца пэўным праўным эталёнам, можна меркаваць, што падобныя нормы дэталізаваныя і разьвітыя у нацыянальных заканадаўствах краінаў, якія да яе далучыліся. На нацыянальным узроўні падставовым праўным дакумэнтам, які гарантуе права грамадзянаў на ўдзел у кіраваньні сваёй краінай, і раскрывае мэханізмы легальнай рэпрэзэнтацыі і задавальненьня інтарэсаў сацыяльных груп, зьяўляецца Канстытуцыя. Таму, дзеля высьвятленьня нарматыўных падставаў артыкуляцыі інтарэсаў грамадзянаў ва ўмовах дэмакратычнай палітычнай сыстэмы, лягічна зьвярнуцца да аналізу канстытуцыяў традыцыйных дэмакратыяў - ЗША, Канады, краінаў-сябраў Эўразьвязу.

Але, аналізуючы канстытуцыі краінаў "аб'яднанай Эўропы" з пункту гледжаньня ступені выразнасьці гарантыяў правоў асацыяцыяў грамадзянаў уплываць на прыняцьцё палітычных рашэньняў і замацаванасьці магчымасьцяў гэтага ўплыву, дасьледнік непазьбежна сутыкаецца зь метадалягічнымі цяжкасьцямі. Асацыяцыі грамадзянаў у якасьці "ўводнага мэханізму" сталі здабыткам палітычнай тэорыі і практыкі параўнальна нядаўна (зь сярэдзіны ХХ стагодзьдзя), тады як канстытуцыі бальшыні краінаў Эўразьвязу, зазвычай, налічваюць шмат даўжэйшую гісторыю. Цераз гэтую акалічнасьць правы грамадзянаў на рэпрэзэнтацыю сваіх інтарэсаў праз свабодныя асацыяцыі ў межах праўнага поля гэтых краінаў зьяўляюцца ў большай ступені не канстытуцыйнымі нормамі, а хутчэй вынікаюць з падставовых правоў чалавека, замацаваных у нацыянальных канстытуцыях. Функцыянальнасьць асацыяцыям грамадзянаў, як "уводнаму" мэханізму надае хутчэй адпаведны тып палітычнай культуры гэтых краінаў, інстытуцыяналізаваны ў сукупнасьці інстытутаў, якія ўзаемадзеяць у межах адпаведнага палітычнага рэжыму.

Сваеасаблівай сучаснай дэмакратычнай палітычнай сыстэмай, якая склалася не эвалюцыйна, а стваралася адмыслова і мэтанакіравана з улікам дасягненьняў тэорыі і практыкі дэмакратыі, зьяўляецца палітычная сыстэма Эўразьвязу. Дэклярацыі пра максымальную адкрытасьць і дэмакратычнасьць гэтай палітычнай сыстэмы, зараз замацоўваюцца нарматыўна ў межах Эўраканстытуцыі. Стваральнікі праекту гэтага дакуманту надаюць вялікую ролю мэханізмам прадстаўніцтва інтарэсаў грамадзянаў у структурах Эўразьвязу, у тым ліку і праз свабодныя асацыяцыі.

У артыкуле 45 (Прынцыпы прадстаўнічай дэмакратыі) "Папярэдняй дамовы, якая ўсталёўвае Канстытуцыю для Эўропы"[а] [40] сьцьвярджаецца:

1. Праца Зьвязу павінна быць заснаваная на прынцыпе прадстаўнічай дэмакратыі

2. Грамадзяне непасрэдна прадстаўленыя на ўзроўні Зьвязу ў Эўрапарлямэнце.

3. Кожны грамадзянін мае права ўдзельнічаць у дэмакратычным жыцьці Зьвязу.

Рашэньні павінны прымацца як мага больш адкрыта і максымальна адпавядаць чаканьням грамадзяніна" [б].

Артыкул 46 таго ж дакумэнту:

1. Установы Зьвязу павінны, адпаведнымі спосабамі, прадастаўляць грамадзянам і асацыяцыям, якія іх прадстаўляюць, магчымасьць рабіць вядомымі і публічна абменьвацца сваімі поглядамі на ўсе сфэры жыцьця Зьвязу,

2. Установы Зьвязу павінны ладзіць адкрыты, празрысты і рэгулярны дыялёг з прадстаўнічымі асацыяцыямі і грамадзянскай супольнасьцю,

3. Камісія (маецца на ўвазе Эўракамісія) павінна весьці шырокія кансультацыі з партыямі, з нагоды таго, ці зьяўляецца дзейнасьць Зьвязу відавочнай і дакладна зразумелай.

Такім чынам, на тэрыторыі Эўразьвязу, магчымасьць удзелу грамадзянаў і прадстаўнічых асацыяцыяў грамадзянаў у падрыхтоўцы і прыняцьці палітычных рашэньняў ня толькі прадастаўлена дэкляратыўна, але і замацаваная працэдурна на прынцыпах адкрытасьці, празрыстасьці і рэгулярнасьці дыялёгу ўстановаў Зьвязу і структураў грамадзянскай супольнасьці.

Форма кіраваньня  як спосаб арганізацыі ўлады.

Паводле Істана, цэнтрам палітычнай сыстэмы зьяўляецца "урад, альбо ўлады, якія прымаюць пастановы". Неад'емнай прыкметай дэмакратычнай праўнай дзяржавы зьяўляецца падзел улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую галіны, які азначае падзел функцыяў і адносную аўтаномнасьць кожнай зь іх [4, с.19].

Такім чынам, цэнтар палітычнай сыстэмы "падзелены" на тры часткі, узаемадзеяньне паміж якімі можа адбывацца па розных сцэнарах, якія ў беларускай паліталягічнай традыцыі прынята называць формамі кіраваньня. Традыцыйна прынята вылучаць дзьве формы кіраваньня: манархія (улада аднаго) і рэспубліка (улада многіх) (клясыфікацыя Мак'явэлі [38, с. 304]). Сярод дэмакратычных палітычных сыстэмаў Aлюм на падставе адрозьненьняў у арганізацыі выканаўчай і заканадаўчай улады вылучае прэзыдэнцкую, парлямэнцкую і паўпрэзыдэнцкую формы кіраваньня [38, с. 305].

У межах прэзыдэнцкай формы кіраваньня (мадэль ЗША) існуе дакладнае разьмежаваньне паміж заканадаўчай і выканаўчай галінамі ўлады, заснаваны на тым, што парлямэнт і прэзыдэнт абіраюцца ўсеагульным галасаваньнем. Прэзыдэнт зьяўляецца кіраўніком дзяржавы і адначасова ачольвае выканаўчую ўладу: ён фармуе ўрад і асабіста кіруе ягонай дзейнасьцю. У межах гэтай формы кіраваньня ўрад падсправаздачны прэзыдэнту, а не парлямэнту. Палітычны працэс адбываецца па наступным сцэнары: прэзыдэнт валодае правам заканадаўчай ініцыятывы, прапануе парлямэнту законапраекты, якія могуць быць ухваленыя ці адхіленыя. Адначасова з тым прэзыдэнт мае права адхіліць закон, прыняты парлямэнтам, а апошні мае абмежаваныя магчымасьці ўплываць на мандат прэзыдэнта.

У парлямэнцкай форме кіраваньня (мадэль ФРН, Італіі і Брытаніі) наадварот існуе "зьліцьцё" улады: шляхам усеагульных выбараў абіраецца парлямэнт, які фармуе ўрад (з прадстаўнікоў парлямэнцкай большасьці ці кааліцыі). Урад трымае справаздачу перад парлямэнтам. Кіраўнік ураду (прэм'ер-міністар) зьяўляецца кіраўніком выканаўчае ўлады. Пасада прэзыдэнта пры такой форме арганізацыі дзяржаўнай улады таксама прадугледжваецца: прэзыдэнт абіраецца парлямэнтам і зьяўляецца кіраўніком дзяржавы. Але ягоныя паўнамоцтвы невялікія, а функцыі прадстаўнічыя і цырыманіяльныя. Ва ўмовах сучасных эўрапейскіх канстытуцыйных манархіяў функцыю кіраўніка дзяржавы выконвае манарх, які па сваіх паўнамоцтвах падобны да прэзыдэнта. Сцэнар палітычнага працэсу выглядае наступным чынам: урад прапануе палітычныя праграмы парлямэнту, які іх ухваляе альбо адхіляе. Парлямэнт можа выказаць вотум недаверу ўраду, што вядзе да  адстаўкі таго. У выпадку няздольнасьці парлямэнту сфармаваць урад (парлямэнцкая крыза) адбываецца роспуск парлямэнту дый абвяшчаюцца парлямэнцкія выбары.

Зьмешанай формай кіраваньня зьяўляецца паўпрэзыдэнцкая рэспубліка (Пятая Рэспубліка Францыі), калі і прэзыдэнт і парлямэнт абіраюцца на ўсеагульных выбарах. Прэзыдэнт прызначае урад, які справаздачны і перад прэзыдэнтам, і перад парлямэнтам.

Каналы ўплыву асацыяцыяў грамадзянаў на прыняцьцё палітычных рашэньняў.

 Зьвернемся да мадэлі функцыянаваньня лібэральнай дэмакратычнай палітычнай сыстэмы прадстаўленай на мал. 2. 

Паколькі асацыяцыі грамадзянаў зьяўляюцца па-сутнасьці асацыяванымі групамі інтарэсаў (associated interest groups) можна меркаваць, што мэханізмы ўзаемадачыненьняў апошніх зь іншымі структурамі грамадзянскай супольнасьці і дзяржавай справядлівыя таксама і для асацыяцыяў.

З прыведзенай схемы бачна, што уплыў асацыяцыяў на прыняцьцё палітычных рашэньняў можа рэалізоўвацца чатырма шляхамі. Разгледзем іх:

1. Узаемадзеяньне з палітычнымі партыямі, якія падзяляюць інтарэсы групы.

Сцэнар падобнага ўзаемадзеяньня будуецца на падставе сваеасаблівага "падзелу абавязкаў": групы інтарэсаў выконваюць функцыю артыкуляцыі патрабаваньняў, а палітычныя партыі - функцыю іх агрэгаваньня. Як адзначае брытанскі палітоляг Р.Т. МакКензі: "пры плюралістычным ладзе людзей, выказваючых патрабаваньні, прадстаўляюць не палітычныя партыі, а групы інтарэсаў (interest groups). Палітычныя партыі "ёсьць камандамі магчымых "тварцоў рашэньняў" (decision makers), якія прапануюць сябе на ролю будучых кіраўнікоў краіны, якіх на агульных выбарах маюць магчымасьць выбраць выбаршчыкі"[30. с. 138]. Пра слушнасьць гэтай схемы прадстаўніцтва ускосна сьведчыць і сучасная тэндэнцыя павелічэньня колькасьць сяброўства ў структурах трэцяга сэктару з адначасовым зьмяншэньнем сяброўства ў палітычных партыях дый нялепшы імідж апошніх у грамадзтве [44, с. 301].

Матэрыяльнае увасабленьне супрацоўніцтва партыяў і групаў інтарэсаў можа прымаць надзвычай розныя формы, і ўключаць у сябе, як фундаваньне партыяў у міжвыбарны перыяд, так і забеспячэньне фінансавымі, матэрыяльнымі ды іншымі рэсурсамі пад час выбарных кампаніяў.

Мал. 2. Лібэральна-дэмакратычная палітычная сыстэма [38, с. 12]

2. Правядзеньне ў парлямэнт уплывовых сябраў асацыяцыяў.

У адрозьненьне ад партыяў асацыяцыі ня ставяць перад сабой задачы стварыць парлямэнцкую большасьць зь сябраў асацыяцыі. Важным зьяўляецца сам статус дэпутата, які адчыняе дадатковыя магчымасьці для адстойваньня інтарэсаў сваёй групы, уплыў на дэпутатаў ад партыяў, якім была нададзеная падтрымка пад час выбараў, ці ў міжвыбарны перыяд, стварэньне міжпартыйных парлямэнцкіх групаў з такіх дэпутатаў дзеля залагоджваньня магчымых ідэалягічных супярэчнасьцяў ды больш эфектыўнай працы на карысьць зацікаўленай групы, а таксама іншыя формы парлямэнцкага ўплыву (дзейнасьць афіцыйных лабістаў (у ЗША) альбо зарэгістраваных групаў узаемадзеяньня ў Бундэстагу ды інш).

3. Узаемадзеяньне са структурамі выканаўчай улады (public administration) зьяўляецца цэнтрам інстытуцыяналізаваных узаемадачыненьняў зацікаўленых групаў і палітычнай сыстэмы. Узаемадзеяньне можа палягаць у супрацоўніцтве ў межах т. зв. “дарадчых камітэтаў” (advisory committees), разнастайных “круглых сталоў” пры міністэрствах ды іншых уладных структурах, прадастаўленьні інфармацыі аб сваёй сацыяльнай групе, альбо выражэньні пратэсту супраць захадаў уладаў.

4. Фармаваньне грамадзкай думкі праз прадастаўленьне інфармацыі а таксама іншых рэсурсаў сродкам масавай інфармацыі, а таксама арганізацыю т. зв. “напасрэднага дзеяньня” (direct actions) (дэманстрацыяў, страйкаў і г. д.), масавых зваротаў грамадзянаў, грамадзянскіх кампаніяў, кангрэсаў, сходаў ды інш.

Такім чынам, інструмэнты і рэсурсы ўзьдзеяньня асацыяцыяў грамадзянаў у дэмакратычнай палітычнай сыстэме можна прадставіць у выглядзе табліцы.

Табліца 1. Мэты і рэсурсы ўзьдзеяньня групаў інтарэсаў у палітычнай сыстэме краінаў Заходняй Эўропы [38. с. 241]

		Канстытуцыйныя інструменты	Функцыйныя інструменты
Дзяржава	Мэта	Парламент	Дзяржаўная адміністрацыя
	Рэсурсы	Прадстаўнікі, парламенцкія групы	Інфармаваньне, супрацоўніцтва
Грамадзянская супольнасьць	Мэта	Партыі	СМІ
	Рэсурсы	Фундаваньне кандыдатаў	Грамадзкая думка, непасрэдныя акцыі

Напрыканцы апісаньня мэханізму ўплыву асацыяцыяў на функцыянаваньне палітычнай сыстэмы варта зазначыць, што метады ўплыву залежаць не толькі ад спецыфікі дзейнасьці асацыяцыяў ды іх магчымасьцяў, але, ў першую чаргу, ад тыпу функцыянаваньня і ступені адкрытасьці палітычнай сыстэмы.

3. Мэханізмы ўплыву асацыяцыяў грамадзянаў на прыняцьцё палітычных рашэньняў у беларускай палітычнай сыстэме.

Структура беларускай палітычнай сыстэмы, яе тыпалагічная прыналежнасьць.

Паводле артыкула 1-ага Канстытуцыі “Рэспубліка Беларусь – унітарная дэмакратычная прававая дзяржава”. Зыходзячы з гэтага, можна меркаваць, што беларуская палітычная сыстэма функцыянуе ў дэмакратычным рэжыме. Але большасьць дасьледчыкаў схіляецца да думкі, што рэфэрэндумам 24 лістапада 1996 году па ўнясеньні зьменаў у Канстытуцыю Беларусі, спрычыніўся да фармаваньня аўтарытарнага палітычнага рэжыму (дакладней рэакцыйнай кансэрватыўна-савецкай пэрсаналісцкай дыктатуры з моцнымі таталітарнымі тэндэцыямі [33, с. 26]), інстытуцыйным выражэньнем якога стала супэрпрэзыдэнцкая рэспубліка.

Асноўны сэнс зьменаў, унесеных у Канстытуцыю палягае ў максымальным умацаваньні прэзыдэнцкай улады. У новай палітычнай сыстэме прэзыдэнт атрымлівае надзвычай шырокія паўнамоцтвы, якія фактычна нівэлююць падзел уладаў, абвешчаны артыкулам 6-ым Канстытуцыі. Прэзыдэнт ёсьць ня толькі кіраўніком дзяржавы, але і фактычным кіраўніком ураду, бо прызначае са згоды Палаты прадстаўнікоў прэм’ер-міністра, вызначае структуру ўрада, прызначае і звальняе ўрадоўцаў, прымае рашэньне пра адстаўку ураду. Апроч таго, прэзыдэнт мае права выдаваць указы і дэкрэты, якія маюць абавязковую моц на тэрыторыі краіны. Такім чынам, прэзыдэнт зьяўляецца ня толькі кіраўніком выканаўчае ўлады (дарэчы, Канстытуцыя нават не ўтрымлівае такога тэрміну), але і валодае правам заканадаўчай ініцыятывы.

Разам з тым прэзыдэнт мае надзвычай шырокія магчымасьці ўплыву на фармаваньне Нацыянальнага Сходу: ён прызначае 8 з 64 дэпутатаў Савету Рэспублікі і ўплывае на абраньне астатніх мясцовымі саветамі праз структуры сваёй вэртыкалі, а таксама мае шырокія паўнамоцтвы па роспуску абедзьвух палатаў Нацыянальнага Сходу. Акрамя гэтага, прэзыдэнт мае амаль неабмежаваныя паўнамоцтвы на фармаваньне іншых дзяржаўных структураў. У першую чаргу, гэта датычыцца судоў. Ён аднаасобна прызначае палову складу Канстытуцыйнага Суда ды ўсіх судзьдзяў агульных судоў. Кадравая залежнасьць судовай улады кіраўніка выканаўчай улады – яшчэ адна прыкмета супэрпрэзыдэнцкай рэспублікі. Таксама аднаасобна прэзыдэнт прызначае палову складу Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзеньню рэспубліканскіх рэфэрэндумаў, старшыню Камітэту дзяржаўнага кантролю, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў. Некаторых найвышэйшых службоўцаў прэзыдэнт прызначае са згоды Савету Рэспублікі (старшыню Канстытуцыйнага Суда, старшыню і судзьдзяў Вярхоўнага і Найвышэйшага Гаспадарчага судоў, старшыню Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэфэрэндумаў, генэральнага пракурора, старшыню і сябраў праўленьня Нацыянальнага банку). Але адхіляць гэтых службовых асобаў прэзыдэнт можа аднаасобна, проста паведаміўшы пра тое Савету Рэспублікі. Такі самы прынцып прадугледжаны і для службоўцаў, якія прызначаюцца саветам Рэспублікі. Акрамя гэтага прэзыдэнтам асабіста прызначаюцца рэктары найбуйнейшых ВНУ, дырэктары буйных прадпрыемстваў, рэдактары дзяржаўных СМІ ды іншыя службоўцы.

На месцах палітыка прэзыдэнта рэалізуецца праз структуры прэзыдэнцкай вертыкалі, прадстаўленай абласнымі, раённымі, гарадзкімі і раённымі (у гарадах) адміністрацыямі, кіраўнікоў якіх, як было ўжо адзначана, прызначае прэзыдэнт. Яшчэ адной “апорай” улады прэзыдэнта зьяўляецца яго Адміністрацыя, якая фактычна зьяўляецца паўлегальным органам улады, з даволі шырокімі паўнамоцтвамі і магчымасьцямі гаспадарчага распараджэньня пераважнай большасьцю беларускіх запаведнікаў да кіраваньня галіновымі і тэрытарыяльнымі інфармацыйна-прапагандысцкімі групамі (Асноўнай задачай інфармацыйна-прапагандысцкіх групаў зьяўляецца “правядзеньне сярод калектываў работнікаў і насельніцтва інфармацыйна-тлумачальных мерапрыемстваў па кампэтэнтным тлумачэньні ідэалёгіі беларускай дзяржавы і асноўных кірункаў сучаснай дзяржаўнай палітыкі).

Паводле артыкулу 90 Канстытуцыі найвышэйшым прадстаўнічым і заканадаўчым органам Рэспублікі Беларусь зьяўляецца дзьвюхпалатны Нацыянальны Сход. Ніжняя палата (Прадстаўнікоў), ўяўляе сабой орган непасрэднага прадстаўніцтва, які абіраецца простым ўсеагульным галасаваньнем. Савет Рэспублікі (верхняя палата) лічыцца органам тэрытарыяльнага прадстаўніцтва, чальцы якой абіраюцца на паседжаньнях дэпутатаў мясцовых Саветаў (па 8 ад кожнай вобласьці і гораду Менску) і яшчэ 8 прызначаюцца прэзыдэнтам. 

Паводле Канстытуцыі, Палата Прадстаўнікоў мае выконваць заканадаўчыя функцыі, а Савет Рэспублікі ухваляць ці адхіляць прынятыя ніжняй палатай праекты законаў. Але дзейнасьць ніжняй палаты ня ёсьць вызначальнай у заканатворчым працэсе. Пацьверджаньнем таго зьяўляецца артыкул 97 Канстытуцыі, паводле якога функцыямі Палаты прадстаўнікоў ёсьць разгляд праектаў законаў, унесеных прэзыдэнтам, урадам ці грамадзянамі краіны. Безумоўна, артыкул 99 Канстытуцыі сярод суб’ектаў заканадаўчае ініцыятывы акрамя прэзыдэнта, ураду і грамадзянаў Беларусі называе таксама і дэпутатаў абедзвюх палатаў Нацыянальнага Сходу, але існуючы заканатворчы мэханізм істотна абмяжоўвае ініцыятыву дэпутатаў. Заканапраект, распрацаваны і прыняты Палатай Прадстаўнікоў трапляе на разгляд у Савет Рэспублікі, а далей, у выпадку яго ўхвалы верхняй палатай, на подпіс да прэзыдэнта. Канстытуцыя (артыкул 100) прадугледжвае магчымасьць прыняцьця закона аднаасобна Палатай Прадстаўнікоў, але дзеля гэтага, за адхілены Саветам Рэспублікі законапраект мусіць прагаласаваць ня менш як 2/3 ад поўнага складу дэпутатаў Палаты. Далей законапраект падаецца на подпіс прэзыдэнту, які таксама можна скарыстацца правам вэта. Вэта прэзыдэнта лічыцца пераадоленым, калі за законапраект прагаласавала ня менш, як 2/3 ад поўнага складу абедзьвух палатаў Нацыянальнага Сходу, што зьяўляецца маларэальным, улічваючы нядаўняе адхіленьне законапраекту Саветам Рэспублікі. Такім чынам, падобным законапраектам даводзіцца пераадольваць патроенае вэта: Савета Рэспублікі, прэзыдэнта і ізноў Савету Рэспублікі.

Акрамя гэтага абмяжоўваюць заканадаўчую ініцыятыву Палаты Прадстаўнікоў і некаторыя іншыя працэдурныя акалічнасьці. Напрыклад частка 2 артыкулу 99 Канстытуцыі гаворыць што “заканапраекты, вынікам якіх можа быць скарачэньне дзяржаўных сродкаў, стварэньне альбо павелічэньне выдаткаў, могуць быць унесены ў Палату Прадстўнікоў толькі са згоды прэзыдэнта, ці па яго даручэньні ураду [12]. Улічваючы, што рэалізацыя амаль кожнага заканапраекту суправаджаецца пэўнымі зьменамі ў дзяржаўных выдатках, пасьлядоўнае прымяненьне гэтай нормы пазбаўляе ніжнюю палату ўсялякае заканадаўчай ініцыятывы. Да таго ж у 1997 годзе указам прэзыдэнта быў створаны Нацыянальны Цэнтар законапраектнай дзейнасьці пры Прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь, куды ўсе суб’екты заканадаўчай ініцыятывы абавязаныя падаваць распрацаваныя законапраекты. Акрамя таго, што падобная практыка супярэчыць частцы 1 артыкула 100 Канстытуцыі (любы законапраект, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй, спачатку разглядаецца ў Палаце Прадстаўнікоў, а затым у Савеце Рэспублікі), згаданаму Цэнтру даецца права ў шэрагу выпадкаў адмаўляць у замове на падрыхтоўку праўнага акту, калі замова не адпавядае рашэньню кіраўніка дзяржавы, альбо калі “перашкаджае падрыхтоўцы праектаў па даручэньні прэзыдэнта, альбо Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь”. Да таго ж указам прэзыдэнтам штогод зацьвярджаецца плян падрыхтоўкі законапраектаў, у адпаведнасьці зь якім Палата прадстаўнікоў і ажыцьцяўляе сваю дзейнасьць.

Напрыклад гэты плян на 2003 год прадугледжваў падрыхтоўку 62 законапраектаў, распрацоўшчыкамі якіх былі прызначаныя Цэнтар па законапраектнай дзейнасьці аднаасобна ці супольна з Саветам Міністраў ды іншымі дзяржаўнымі інстытуцыямі (Пракуратура, Вярхоўны суд ды інш.) (57 законапраектаў) і Савет Міністраў (5 законапраектаў)”. [20]. Варта зазначыць, што абедзьве палаты Нацыянальнага Сходу ня маюць кантрольных функцыяў: Камітэт дзяржаўнага кантролю падсправаздачны непасрэдна прэзыдэнту, а справаздачы Савета Міністраў зьяўляюцца хутчэй цырыманіяльнымі, бо дэпутаты рэальна ня могуць уплываць на дзейнасьць ураду (у выпадку выказваньня недаверу ўраду прэзыдэнт мае права альбо распусьціць Палату Прадстаўнікоў, альбо адправіць у адстаўку Савет Міністраў, да таго ж пытаньне пра вынясеньне вотуму недаверу можа быць ініцыявана ня менш як 1/3 складу дэпутатаў).

Як адзначае беларускі палітоляг В. Чарноў: “беларускі парлямэнт у ягоным цяперашнім выглядзе мае значна абмежаваныя заканадаўчыя функцыі, не ўплывае на фармаваньне ўраду і іншых дзяржаўных структур, пазбаўлены кантрольных функцыяў. ...Канстытуцыя Беларусі робіць парлямэнт “дэкаратыўным органам”, які мэханічна ўхваляе рашэньні прэзыдэнта [33, c. 32].

Такім чынам, паводле тэрміналёгіі Д. Істана, цэнтрам палітычнай сыстэмы Рэспублікі Беларусь, “уладамі, якія прымаюць пастановы”, зьяўляюцца: прэзыдэнт з Адміністрацыяй прэзыдэнта, урад (Савет Міністраў) і парлямэнт (Нацыянальны Сход). Інстытуцыйнай асаблівасьцю беларускай палітычнай сыстэмы зьяўляецца дамінаваньне прэзыдэнта і ягонай адміністрацыі над астатнімі інстытуцыямі, безумоўнае панаваньне выканаўчай галіны ўлады над астатнімі, што пацьвярджае тэзіс аб аўтарытарным характары функцыянаваньня беларускай палітычнай сыстэмы ў форме супэрпрэзыдэнцкай рэспублікі.

Асаблівасьці узаемадачыненьняў беларускай дзяржавы і грамадзянскай супольнасьці

У адрозьненьне ад дэмакратычных палітычных сыстэмаў, дзе дакладна акрэсьленая мяжа паміж дзяржавай і грамадзянскай супольнасьцю, умежах палітычнай сыстэмы Беларусі адбываецца бесперапынная экспансія дзяржавы ва ўсе сферы жыцьця грамадзтва [15, с. 48]. Паводле меркаваньня вядомага беларускага праваабаронцы А. Бяляцкага: “Палітыка існуючай улады накіраваная на ўсталяваньне татальнага кантролю ў грамадзтве” [5, с.3]. Праявамі гэтага працэсу зьяўляецца супрацьстаяньне ўладаў і незалежнай дэмакратычнай прэсы (ліквідацыя незалежных газэтаў, уціск рэгіянальных выданьняў), перасьлед усякіх праяваў апазыцыйнай грамадзкай і палітычнай актыўнасьці (перасьлед актывістаў няўрадавых арганізацыяў і палітычных партыяў за ўдзел у пікетах, мітынгах, дэманстрацыях), ціск з боку спэцслужбаў на грамадзкіх актывістаў, ды інш. Існуючай уладай створаныя адмыслова неспрыяльныя ўмовы для дзейнасьці грамадзкіх аб’яднаньняў: дазвольны, а не дэкляратыўны прынцып пачатку дзейнасьці, ускладненая працэдура рэгістрацыі арганізацыяў, дзейнасьць рэспубліканскай камісіі па рэгістрацыі і перарэгістрацыі (органа з нявызначаным праўным статусам, але надзвычай шырокімі паўнамоцтвамі), ускладненае справаводзтва і падаткаабладаньне грамадзкіх арганізацыяў, вялікая колькасьць кантралюючых і правяраючых органаў, практыка прымусовай ліквідацыі грамадзкіх аб’яднаньняў. Паводле ацэнкі актывістаў сыстэмы калектыўнай абароны няўрадавых арганізацыяў Асамблеі НДА па стану на сьнежань 2003 году ў Беларусі такім чынам была ліквідавана 21 грамадзкая арганізацыя [32, с. 29-30]. Экстэнсіўнае ўмяшаньне дзяржавы ў справы няўрадавага сэктару закранула і прафэсійныя саюзы. Да пачатку 2003 г. адбылося іх канчатковае адзяржаўленьне, пасьля якога Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі страціла ініцыятыву ў ацэнцы эканамічнай сытуацыі, дзеяньняў ураду, а таксама права заканадаўчай ініцыятывы.

Законам “Аб свабодзе сумленьня і рэлігійных арганізацыях” прынятым у 2002 годзе былі створаныя відавочныя прэфэрэнцыі для Рускай Праваслаўнай Царквы з адначасовым абмежаваньнем дзейнасьці іншых традыцыйных для Беларусі канфесіяў.

Прызнаньне факту экспансіі беларускай дзяржавы ў межы грамадзянскай супольнасьці на міжнародным узроўні ўпершыню знайшло сваё адлюстраваньне ў Рэзалюцыі Камісіі ААН па правах чалавека ад 17.04.2003, дзе была выказаная занепакоенасьць незаконнымі арыштамі і перасьледамі апазыцыі ды ціскам на рэлігійныя арганізацыі [28].

Уводныя мэханізмы ў беларускай палітычнай сыстэме

Разгледзем некаторыя уводныя мэханізмы, якія патэнцыйна прымяняльныя ва ўмовах беларускай палітычнай сыстэмы для артыкуляцыі і агрэгаваньня інтарэсаў грамадзянаў.

1.      Непасрэдна грамадзяне Беларусі.

Права грамадзянаў Беларусі на ўдзел у вырашэньні дзяржаўных справаў замацаванае артыкулам 37 Канстытуцыі дзе сьцьвярджаецца: “грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права браць ўдзел у вырашэньні дзяржаўных справаў, як непасрэдна так і праз свабодна абраных прадстаўнікоў. Непасрэдны ўдзел грамадзянаў у кіраваньні справамі грамадзтва і дзяржавы забясьпечваецца праз правядзеньне рэферэндумаў, абмеркаваньне праектаў законаў і пытаньняў рэспубліканскага ці мясцовага значэньня, іншымі вызначанымі законам спосабамі. У парадку, устаноўленым заканадаўствам, грамадзяне Рэспублікі Беларусь бяруць удзел у абмеркаваньні пытаньняў дзяржаўнага і грамадзкага жыцьця на рэспубліканскіх і мясцовых сходах”[12]. Артыкул 99 Канстытуцыі надае грамадзянам права заканадаўчай ініцыятывы, а закон “Аб парадку рэалізацыі права заканадаўчай ініцыятывы грамадзянамі Рэспублікі Беларусь” канкрэтызуе працэдуру рэалізацыі гэтага права. Найбольш істотным абмежаваньнем на шляху рэалізацыі памянёнага права зьяўляецца колькасны цэнз – у адпаведнасьці з артыкулам 1-ым Закона, для рэалізацыі заканадаўчай ініцыятывы патрабуецца ня менш як 50 тысяч, а для ўнясеньня зьменаў і дапаўненьняў у Канстытуцыю ня менш як 150 тысяч подпісаў грамадзянаў Беларусі, якія валодаюць выбарчым правам [18]. Праект закона прадастаўляецца ў Палату Прадстаўнікоў пасьля абавязковай юрыдычнай экспертызы ў Цэнтры па законапраектнай дзейнасьці пры Прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь.

2. Палітычныя партыі.

Нарматыўная падстава дзейнасьці палітычных партыяў была створаная артыкулам 5-ым Канстытуцыі, у якім гаворыцца: “ палітычныя партыі, іншыя грамадзкія аб’яднаньні, якія дзейнічаюць у межах Канстытуцыі і законаў Рэспублікі Беларусь, садзейнічаюць выяўленьню і выражэньню палітычнай волі грамадзянаў, удзельнічаюць у выбарах”[12].

На цяперашні момант у Беларусі зарэгістравана 18 палітычных партыяў [34, с. 94]. Але сучасныя беларускія дасьледчыкі схільныя лічыць, што роля іх, як уводных мэханізмаў, што ажыцьцяўляюць агрэгаваньне інтарэсаў розных сацыяльных груп, мінімальная. Ацэнкі вагаюцца ад “да разьвітай шматпартыйнасьці яшчэ далёка [34, с. 93] да “палітычныя партыі аказаліся выпхнутымі па-за палітычную сыстэму і адыграюць дысфункцыянальную ролю”[33, с. 27]. Беларускія палітычныя партыі раз’яднаныя, рэдка маюць больш за 15 000 сябраў. Пра ступень вядомасьці беларускіх апазыцыйных палітычных партыяў ускосна сьведчаць вынікі сацыялягічнага дасьледваньня, прысьвечанага разнастайным аспектам унутрыпалітычнага і эканамічнага жыцьця, праведзенага ў лютым-сакавіку 2004 году лабараторыяй аксіяметрычных досьледаў “Новак”. У ходзе апытаньня, прысьвечанага патэнцыялу беларускай апазыцыі высьветлілася, што ад 40 да 60% апытаных ня ведаюць лідэраў вядучых апазыцыйных партыяў [23]. У Беларусі Выбарчым кодэксам не прадугледжаныя выбары паводле партыйных сьпісаў. З гэтай прычыны, а таксама з-за невялікай папулярнасьці партыяў у грамадзтве і працэдурных праблемаў пад час выбараў, роля партыяў у фармаваньні Палаты Прадстаўнікоў невялікая. Толькі 16 [16, с.2] з 97 абраных дэпутатаў (16,5%) прадстаўляюць 5 партыяў (27,8% ад іх агульнай колькасьці). 6 дэпутатаў (37,5%) прадстаўляюць Камуністычную партыю Беларусі, 5 (31,2%) – сябры Аграрнай партыі, 2 – сябры Рэспубліканскай партыі працы і справядлівасьці, а 1 – сябра Беларускай сацыяльна-спартовай партыі (дэпутаты ад апошніх дзьвюх партыяў складаюць 18,75%). Сябры гэтых прапрэзыдэнцкіх і партыяў складаюць большасьць партыйных дэпутатаў (87, 5%), але па словах А. Пяткевіча: “іхнае існаваньне і ўдзел у прадстаўнічых органах улады служыць толькі для ня надта эфэктыўнага маскаваньня дыктатуры”[2, c.385]. Такім чынам, роля існуючых партыяў, як магчымага “уводнага мэханізму” у сучаснай палітычнай сыстэме  застаецца вельмі невялікай.

3. Асацыяцыі грамадзянаў.

У межах беларускага праўнага поля нарматыўныя падставы ўплыву асацыяцыяў грамадзянаў на прыняцьцё палітычных рашэньняў замацаваныя наступным чынам.

Права грамадзянаў Беларусі на ўдзел у вырашэньні дзяржаўных справаў, а значыць і права асацыяцыяў на удзел у палітычным жыцьці, замацаванае артыкулам 37 Канстытуцыі, дзе гаворыцца, што “грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права браць ўдзел у вырашэньні дзяржаўных справаў, як непасрэдна так і праз свабодна абраных прадстаўнікоў”, а таксама “іншымі вызначанымі законам спосабамі” [12].

Такім чынам, у адрозьненьне ад праекту Эўраканстытуцыі, роля асацыяцыяў грамадзянаў, як уводнага мэханізму абумоўлена хіба што імпліцытна у словах “браць удзел ...іншымі вызначанымі законам спосабамі”

Не дадае працэдурнай вызначанасьці і артыкул 5 Канстытуцыі, адмыслова прысьвечаны палітычным партыям і грамадзкім арганізацыям.  Акрамя таго, што ў ім сэмантычна не падзяляюцца паняткі “партыя” і “грамадзкая арганізацыя”, а ідзе гаворка пра “партыі і іншыя грамадзкія арганізацыі”, роля асацыяцыяў грамадзянаў у палітычнай сыстэме апісваецца, як “садзеяньне выражэньню палітычнай волі грамадзянаў” [12].

Адмысловым нарматыўным актам, які рэгулюе грамадзкія дачыненьні, што ўзьнікаюць у звязку з рэалізацыяй грамадзянамі права на аб’яднаньне, вызначае прынцыпы стварэньня і дзейнасьці грамадзкіх аб’яднаньняў, зьяўляецца Закон РБ “Аб грамадзкіх аб’яднаньнях”. Паводле 1 артыкулу Закона, грамадзкім аб’яднаньнем зьяўляецца “дабраахвотнае фармаваньне грамадзянаў, якое яны стварылі на падставе агульнасьці інтарэсаў для сумеснай рэалізацыі грамадзянскіх, эканамічных, сацыяльных і культурных правоў [19]. Што да магчымасьці ўплыву грамадзкіх арганізацыяў на прыняцьцё рашэньняў дзяржаўнымі органамі з мэтай абароны гэтых правоў, то яна абазначана ў гэтым Законе не відавочнай, а хутчэй у якасьці сваеасаблівага выключэньня: “умяшальніцтва грамадзкіх аб’яднаньняў у дзейнасьць дзяржаўных органаў і службовых асобаў не дапускаецца, акрамя выпадкаў, прадугледжаных заканадаўствам Рэспублікі Беларусь [19]. Падобная “размытасьць” фармулёвак не спрыяе асацыяцыям грамадзянаў у эфэктыўнай артыкуляцыі інтарэсаў сваіх сацыяльных групаў, а часам зьяўляецца крыніцай канфлікту паміж грамадзкімі аб’яднаньнямі і дзяржаўнымі структурамі і нават можа стацца адным з аргументаў для ліквідацыі грамадзкага аб’яднаньня.

Прыкладам такога канфлікту можа быць ліквідацыя Рэспубліканскага моладзевага грамадзкага аб’яднаньня Задзіночаньне беларускіх студэнтаў (РМГА ЗБС). У 1999 годзе, ў межах кампаніі РМГА ЗБС па абароне правоў студэнтаў (дзейнасьць непасрэдна адпаведная профілю арганізацыі згодна артыкулу 1 Закона “Аб грамадзкіх аб’яднаньнях”) у некалькі міністэрстваў былі накіраваныя запыты аб адпаведнасьці Канстытуцыі РБ і шэрагу міжнародных пагадненьняў, ратыфікаваных Беларусьсю, пастановы Савету Міністраў РБ “Аб прадастаўленьні першага працоўнага месца выпускнікам сярэдніх спецыяльных і вышэйшых навучальных установаў бюджэтнай формы навучаньня”. У адказ на зварот арганізацыя атрымала пісьмовае папярэджаньне Міністэрства юстыцыі менавіта на падставе артыкулу 5 “Аб грамадзкіх аб’яднаньнях” з фармулёўкай “за ўмяшальніцтва грамадзкага аб’яднаньня ў дзейнасьць дзяржаўных органаў”. У 2001 годзе згаданае папярэджаньне сталася адной з падставаў для ліквідацыі РМГА ЗБС у судовым парадку па зыску Мінюста.

З-за апісаных асаблівасьцяў беларускай палітычнай сыстэмы агульнае стаўленьне грамадзкіх арганізацыяў да самой ідэі супрацоўніцтва з органамі ўлады можна ацаніць як насьцярожанае. Як паказала сацыялягічнае апытаньне лідэраў няўрадавых арганізацыяў Заходняй Беларусі, на пытаньне “Як, на Вашую думку, мусяць выглядаць стасункі няўрадавых арганізацыяў і ўлады?” толькі 25,64% рэспандэнтаў выказалася за тое, што грамадзкія арганізацыі павінны ўплываць на прыняцьцё рашэньняў органамі ўлады, 38,46% лічыць, што няўрадавыя арганізацыі павінны ўдзельнічаць у рэалізацыі дзяржаўных праграмаў і толькі трохі болей за палову апытаных (51,28%) выказаліся за тое, што грамадзкія арганізацыі і органы ўлады павінны рэалізоўваць супольныя праграмы [24, с. 7].

Магчымыя каналы ўплыву асацыяцыяў грамадзянаў на прыняцьцё палітычных рашэньняў.

Дзеля параўнаньня мэханізмаў артыкуляцыі інтарэсаў грамадзянаў у беларускай палітычнай сыстэме з падобнымі працэсамі ў межах дэмакратычных сыстэмаў сьвету, прааналізуем наколькі прымяняльныя ў Беларусі каналы ўплыву асацыяцыяў грамадзянаў на рашэньні дзяржаўных структураў, характэрныя для дэмакратычнай палітычнай сыстэмы.

Нагадаем, што ў дэмакратычнай палітычнай сыстэме існуюць наступныя каналы ўплыву асацыяцыяў грамадзянаў на структуры заканадаўчай і выканаўчай улады (гл. мал. 2.):

1. узаемадзеяньне з палітычнымі партыямі, 
2. узаемадзеяньне з дэпутатамі парлямэнту,
3. узаемадзеяньне са структурамі выканаўчай улады,

1. Узаемадзеяньне з палітычнымі партыямі

Нягледзячы на сучасную невысокую ролю палітычных партыяў, як магчымага “уводнага мэханізму” і змяншэнне іх ўплыву на шырокія масы грамадзянаў [34, с. 95], яны валодаюць дастаткова вялікім патэнцыялам. З безумоўных дасягненьняў апазыцыйных палітычных партыяў апошняга часу можна назваць вынікі выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў 2003 году, калі дэпутатамі сталіся 257 сябраў гэтых партыяў, што складае 1,1% ад агульнай колькасьці дэпутатаў, а таксама дамову пра супольныя дзеяньні 5 апазыцыйных партыяў на парлямэнцкіх выбарах 2004 г.

Беларускі сацыёлаг А. Рубанаў схіляецца да думкі: “Бяспрэчна, што з паступовым рэфармаваньнем эканомікі паскорыццпа структураваньне разнастайных сацыяльных сіл, якія маюць свае спэцыфічныя інтарэсы. Гэта станецца аб’ектыўнай перадумовай арганізацыйнага афармленьня гэтых сіл у палітычныя партыі, узбуйненьня апошніх і фармаваньня разьвітай партыйнай сыстэмы” [34, с. 94]. Зыходзячы з гэтага, пэрспэктыўным здаецца супраца грамадзкіх аб’яднаньняў з палітычнымі партыямі. Акрамя гэтага, дастаткова вялікая колькасьць грамадзкіх арганізацыяў Беларусі (перш за ўсё, гэта тычыцца арганізацыяў, якія пазыцыянуюць сябе як прадэмакратычныя) ужо зараз актыўна супрацоўнічаюць з палітычнымі партыямі. Найбольш яскрава гэта праяўляецца пад час выбарных кампаніяў. Паводле палітоляга В. Сіліцкага: “У выбарах, якія праходзяць у абставінах падобных на беларускія, няўрадавы сэктар, як правіла, выконвае дзьве функцыі. Па-першае, гэта мабілізацыя выбаршчыкаў, асабліва той часткі электарату, якая найбольш верагодна магла б прагаласаваць за дэмакратычныя сілы. Па-другое, гэта арганізацыя назіраньня і кантролю за ходам галасаваньня і, магчыма, адстойваньне сапраўдных вынікаў выбараў ад фальсыфікацыяў” [26, с.7].

Акрамя таго, грамадзкія арганізацыі дапамагаюць палітычным партыям у зборы подпісаў, перадвыбарнай агітацыі і г. д. Яскравым прыкладам супрацоўніцтва грамадзкіх арганізацыяў і палітычных партыяў зьяўляюцца выбары Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь 2001 г. Толькі ў кампаніі па назіраньні за выбарамі “Незалежнае назіраньне” ўзялі ўдзел больш за 200 дэмакратычных няўрадавых арганізацыяў з усёй Беларусі [6, с.13]. Па меры разьвіцьця грамадзянскай супольнасьці, умацаваньня узаемнага патэнцыялу грамадзкіх арганізацыяў і палітычных партыяў гэтае ўзаемадзеяньне будзе ўзмацняцца.

2.Узаемадзеяньне з дэпутатамі парлямэнту

За апошнія 5 гадоў адзначана некалькі спробаў грамадзкіх арганізацыяў паўплываць на прыняцьцё законаў ў Нацыянальным Сходзе. У 2000 годзе прадстаўнікі грамадзкіх арганізацыяў, якія ўваходзілі ў Саюз моладзевых і дзіцячых аб’яднаньняў “Рада” бралі актыўны ўдзел у абмеркаваньні праекту закону ”Аб адукацыі”. Быў праведзены шэраг круглых сталоў з удзелам дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і чыноўнікаў Міністэрства адукацыі. Пад час гэтых кансультацыйных паседжаньняў усе прапановы арганізацыяў былі сабраныя, сыстэматызаваныя і перададзеныя ў Нацыянальны Сход, але ніводная не была ўлічана.

У 2002 г. шэраг прадстаўнікоў розных грамадзкіх арганізацыяў і рэлігійных дзеячоў розных канфэсіяў стварылі ініцыятыву “За свабоднае веравызнаньне”, якая падрыхтавала шэраг істотных правак ў праект закону “Аб свабодзе сумленьня і рэлігійных арганізацыях” і правяла кампанію ў прэсе, датычную абмежаваньня рэлігійных правоў грамадзянаў Беларусі, якія ўзьнікнуць у зьвязку з прыняцьцём прапанаванага законапраекту. Падрыхтаваныя прапановы былі ўнесеныя ў Палату Прадстаўнікоў, але законапраект быў прыняты бязь зьменаў.

Грамадзкае аб’янаньне Праваабарончы Цэнтар “Вясна” у 2002 годзе выступіла ініцыятарам грамадзка-палітычнай дыскусіі па праблеме ўдасканаленьня нацыянальнага выбарчага заканадаўства. Было праведзена некалькі навукова-практычных канферэнцый, адна зь якіх мела міжнародны статус і праходзіла з удзелам міжнародных экспертаў у галіне выбарчага права з Расеі, Украіны, Польшчы, Нарвэгіі, прадстаўніка Асацыяцыі арганізатараў выбараў краін Цэнтральнай і Усходняй Эўропы. Удзельнікамі канферэнцыяў сталі прадстаўнікі беларускіх дэмакратычных палітычных партыяў, грамадзкіх арганізацыяў, дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу. Прадстаўнікі Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэферэндумаў адмовіліся прымаць удзел у дадзеных мерапрыемствах [5, с. 9]. Па выніках мерапрыемстваў былі прыняты рэзалюцыі і зварот да дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу ды прадстаўнікоў іншых дзяржаўных органаў, у якіх указвалася на неабходнасьць унясеньняў зьменаў у выбарчае заканадаўства. Але зьмены ў выбарчае заканадаўства ўнесеныя не былі, а пытаньне пра іх нават не ставілася па парадак дня Палаты прадстаўнікоў.

Такім чынам, можна канстатаваць, што супрацоўніцтва з дэпутатамі Нацыянальнага сходу пакуль ня мела станоўчых вынікаў для грамадзкіх арганізацыяў.

3. Узаемадзеяньне са структурамі выканаўчай улады

Як ужо было паказана, ва ўмовах сучаснай беларускай палітычнай сыстэмы выканаўчая улада зьяўляецца дамінуючай, з чаго можна дапусьціць, што уплыў менавіта на яе структуры будзе даць найбольшыя вынікі. Паспрабуем адсачыць ступень разьвітасьці узаемадачыненьняў “грамадзкія арганізацыі – мясцовыя ўлады” пры дапамозе ужо згаданага сацыялагічнага апытаньня лідэраў няўрадавых арганізацыяў (НДзА) Заходняй Беларусі. Адказы на пытаньне “Якога ўзроўню кантакты ў органах улады Вы маеце?” разьмеркаваліся наступным чынам “табл. 2”:

Табліца 2.Адказы на пытаньне “Якога роўню кантакты ў органах улады Вы маеце? [24, с. 6]

Ровень кантактаў	% адказаў
Асобныя супрацоўнікі мясцовых органаў улады	96,3
Кіраўніцтва мясцовых органаў улады	40,74
Міністэрства