Праўнік | Артыкулы | Эўрапейскае права свабоды слова і беларускае заканадаўства

Гэты артыкул падсумоўвае сэрыю артыкулаў “Праўніка”, што былі надрукаваныя ў двох папярэдніх нумарох, мэта якіх — знаёмства беларускага чытача з эўрапейскім правам сродкаў масавай інфармацыі, альбо, дакладней, дэманстрацыя мэханізмаў абароны права на свабоду выяўленьня ў эўрапейскім праве. У першым нумары аналізаваўся ўласна панятак “свабоды выяўленьня”, свабоды друку й пытаньні дыфамацыі, а таксама свабода радыё- і тэлевяшчаньня (то бок судовыя рашэньні, што базуюцца на ч. ІІІ Арт. 10 Эўрапейскай канвэнцыі аб правох чалавека). У другім — прэцэдэнты, што вынікаюць з трактаваньня часткі ІІ Канвэнцыі, то бок мэханізм правамерных абмежаваньняў ды санкцыяў у галіне свабоды слова. Гэты артыкул знаёміць чытача з эвалюцыяй тэарэтычных аспэктаў “свабоды слова” ў эўрапейскім праве, найноўшай практыкай Эўрапейскага Суду, што датычыць краінаў-суседак Беларусі, а напрыканцы вылучае пэўную мадэль стандартаў эўрапейскага права правоў чалавека для непасрэднага аналізу нормаў беларускага заканадаўства ў галіне свабоды слова.

Эвалюцыя тэарэтычных аспэктаў “свабоды слова” ў эўрапейскім праве

Адной з тэндэнцыяў апошняга часу зрабілася прызнаньне тэарэтыкамі магчымасьці прымяненьня арт. 10 Канвэнцыі ў нацыянальных судах краінаў, нават калі тыя не ратыфікавалі Канвэнцыі. Прапануюцца прынамсі 3 мэханізмы праўнай апэляцыі: як на дамоўнае права, як на звычаёвае права ды як на дапаможны элемэнт пры вытлумачэньні нормаў нацыянальнага права[1]. Уяўляецца, што ўсе тры элемэнты могуць быць пасьпяхова прымянёныя і ў судовай практыцы Рэспублікі Беларусь з акцэнтам на апошні:

· Як дамоўнае права, бо нормы, выкладзеныя ў Арт. 10 Канвэнцыі, дублююць адпаведныя палажэньні Арт. 19 Міжнароднага Пакту аб цывільных і палітычных правох, ратыфікаванага Рэспублікай Беларусь.

· Як звычаёвае права, бо прэцэдэнты Суду грунтуюцца на звычаёвым праве розных эўрапейскіх краінаў, дзе, як і ў Беларусі, пераважае сыстэма кантынэнтальнага права. Гістарычна беларускае права разьвівалася ў рамах эўрапейскай юрыдычнай традыцыі, мае генэтычныя карані, якія ляжаць у падмурку фармаваньня дактрыны правоў чалавека, характэрнай для Заходняй Эўропы.

· Як дапаможны элемэнт пры тлумачэньні нормаў нацыянальнага права, бо беларускае заканадаўства, датычнае аховы свабоды слова, далёкае ад дэталёвага, карыстаецца збольшасьці шырокімі фармулёўкамі ды часьцяком па-рознаму вытлумачваецца на ўзроўні дзяржаўных органаў і інстытутаў грамадзянскай супольнасьці. Такі стан вымагае апірышча ў выглядзе сусьветна прызнаных крытэраў і падыходаў.

Як бачым, прэцэдэнтнае права Рады Эўропы можа адыграць у будучыні вялізарную ролю ў айчыннай судовай практыцы. У выпадку, калі Беларусь усё ж ратыфікуе Канвэнцыю, знаёмасьць беларускіх судзьдзяў з крытэрамі Эўрапейскага Суду пераўтворыцца ў тэрміновую неабходнасьць.

Аднак гэткі падыход важны ня толькі для Беларусі. Ён набывае асаблівую прывабнасьць у зьвязку з тым, што ў міжнародным праве звычаёвая норма распаўсюджваецца на ўсе ўрады, нават на тыя, якія не прызналі яе, ды нават на тыя, якія не ратыфікавалі ніводнага пагадненьня, датычнага правоў чалавека.

Тым ня менш, ён мае дзьве значныя праблемы, зь якімі сутыкаюцца праўнікі, што базуюць свае позывы на “стразбурскім” падыходзе да свабоды слова. Па-першае, большасьць краінаў, дзе міжнароднае звычаёвае права вызнаецца за частку нацыянальнага права, лічаць, што ягонае дзеяньне скасоўваецца “пазьнейшым заканадаўствам” (subsequent legislation), а часам нават актамі выканаўчай улады. Па-другое, толькі найбольш шырока прызнаныя прынцыпы права на свабоду слова — такія, як незаконнасьць пакараньня турэмным зьняволеньнем за мірнае выказваньне поглядаў, — могуць уважацца за звычаёвыя нормы. Звычаёвыя нормы традыцыйна ўзьнікалі з аднастайнай дзяржаўнай практыкі. Не зважаючы на тое, што адназначнае стаўленьне ня ёсьць патрабаваньнем, гэтая практыка ўсё ж мусіць быць прынамсі дастаткова распаўсюджанай. Даволі часта ўзьнікаюць разыходжаньні ў дачыненьні да межаў звычаёвай нормы, а таксама з пытаньня “сьпеласьці” гэтай нормы, што аўтаматычна пераўтварае яе ў абавязковае права [2].

Іншая тэндэнцыя — імплікацыя практыкі Суду ў права Эўрапейскай Супольнасьці. Інстытуцыі Эўрапейскага Зьвязу заявілі, што яны лічаць сябе зьвязанымі Эўрапейскай Канвэнцыяй [3], а Эўрапейскі Суд справядлівасьці неаднаразова заяўляў, што фундамэнтальныя правы чалавека, асабліва тыя, што выкладзеныя ў Эўрапейскай Канвэнцыі, ёсьць “неад’емнай часткай агульных прынцыпаў права Супольнасьці” [4]. Зважаючы на спэцыфіку норматворчасьці ў Эўрапейскім Зьвязе і магчымыя ўплывы прэцэдэнтаў Эўрапейскага Суду правоў чалавека, мы лічым, што такая пазыцыя Суду справядлівасьці дае штуршок для нараджэньня цэлага корпусу нормаў і прынцыпаў новай галіны, якую пакуль вельмі ўмоўна можна акрэсьліць як эўрапейскае права сродкаў масавай інфармацыі. Гэта памежная галіна можа ўзьнікнуць як сынтэз эўрапейскага права правоў чалавека (падыходу Рады Эўропы да свабоды слова) ды дырэктыўных нормаў Эўрапейскага Зьвязу ў рэглямэнтацыі дзейнасьці сродкаў масавай інфармацыі [5].

Аналізуючы больш шырокую рэтраспэктыву эвалюцыі эўрапейскага права ў галіне свабоды выказваньняў, можна зрабіць наступныя высновы:

· Першапачаткова “свабода слова” разглядалася ў эўрапейскай традыцыі як істотны чыньнік разбурэньня манаполіі касьцёлу на вызначэньне межаў свабоды выказваньня. Гэта сталася магчымым дзякуючы Рэфармацыі, вынаходніцтву друкаванай справы і д.п. [6].

· Фармальная цэнзура была меншай праблемай у краінах агульнага права, дзе рыма-каталіцкі касьцёл, што “вынайшаў” сучасную цэнзуру (дазвол на публікацыю), ня меў улады. У Ангельшчыне сыстэма каралеўскага ліцэнзаваньня была скасаваная ў 1694 г. Таму не выпадкова, што да апошняга часу сыстэма агульнага права разьвівалася больш плённа і спарадзіла шэраг тэорыяў, якія былі ўспрынятыя эўрапейскім правам праз Суд у Стразбурзе.

· Рэвалюцыйныя канстытуцыі (Вірджыніі 1776 г., Француская Дэклярацыя 1789 г.) абвесьцілі свабоду слова й выяўленьня адным зь сьвятых правоў чалавецтва.

· Плённае пранікненьне канцэпцыяў амэрыканскіх судоў (напр., канцэпцыі “грамадзкіх дзеячоў”) дазваляе зрабіць выснову пра аналіз стразбурскімі судзьдзямі досьведу сыстэмы агульнага права. У сваю чаргу, амэрыканскае прэцэдэнтнае права мусіць выклікаць непасрэдны інтарэс у навукоўцаў, адвакатаў і д.п., якія займаюцца вывучэньнем прэцэдэнтнага права на Арт. 10 альбо абаронай інтарэсаў грамадзянаў, зьвязаных з парушэньнем гэтага артыкулу. Разьвіцьцё электронных тэхналёгіяў, пытаньні карыкатураў ды выказваньняў, што могуць актывізаваць тэрарыстычную дзейнасьць (нядаўні выпадак у Даніі), ставяць новыя выклікі перад Эўрапейскім судом, якія чакаюць свайго разьвязаньня. А таму аналіз амэрыканскага прэцэдэнтнага права можа зрабіць пэўную палёгку.

· Назіраецца ўзаемапранікненьне пытаньняў цывільнага і публічнага права ў рашэньнях, зьвязаных з Арт. 10. Гэткі сымбіёз таксама стымулюе паўставаньне агульнаэўрапейсага права сродкаў масавай інфармацыі.

· Канвэнцыйны мэханізм абароны свабоды слова таксама ўсё часьцей разглядаецца з пазыцыі права грамадзкіх інтарэсаў (law of public interest) — галіны, што актыўна разьвіваецца ў заходняй (перадусім амэрыканскай) юрыспрудэнцыі. Гэткі аналіз цікавы перадусім ацэнкай мажлівасьцяў недзяржаўных арганізацыяў у абароне правоў сваіх удзельнікаў ды права на распаўсюд інфармацыі [7].

Найноўшыя усходнеэўрапейскія прэцэдэнты рашэньняў па Артыкуле 10

На ўзроўні прэцэдэнтнага права, датычнага Арт. 10, адбываецца працэс замацаваньня аднастайнага “эўрапейскага” падыходу да пытаньняў свабоды слова. Не выпадкова, што за апошнія пяць год скаргі на парушэньне Арт. 10 пачалі паступаць і з Усходняй Эўропы, з краінаў-суседзяў Беларусі (Украіны, Польшчы, Расіі і г.д.). Адсутнасьць юрыдычнай традыцыі абароны правоў чалавека ды адарванасьць ад агульнаэўрапейскіх публічных інстытуцыяў прывялі да сытуацыі неразуменьня на ўзроўні мясцовых судоў сутнасьці юрыдычнага напаўненьня “свабоды выяўленьня”. Часам сытуацыя ў гэтых краінах таксама ўскладняецца моцным аўтарытарным ціскам і/альбо карупцыяй на ўзроўні найвышэйшых дзяржаўных органаў. У якасьці прыкладаў падамо прэцэдэнты, якія датыкаюць Украіны, Малдовы і Польшчы ды могуць стаць “арыенцірнымі”, у пэўным сэнсе, і для беларускіх судзьдзяў.

У сакавіку 2005 г. Эўрапейскі Суд вынес рашэньне ў справе ЗАТ “Украінская Прэс-Група” супраць Украіны (справа № 72713/01) [8], якое прымусіла ўкраінскіх судзьдзяў зьмяніць падыход да падобных справаў ды стварыла істотны прэцэдэнт для ўсёй украінскай мэдыя-супольнасьці.

ЗАТ “Украінская Прэс-Група” валодае газэтай “День”. Справа датыкала 2-х артыкулаў стасоўна прэзыдэнцкай кампаніі 1999 г., якія былі апублікаваная ў газэце “День” 21 жніўня ды 14 верасьня 1999 г., дзе аўтарка, вядомая журналістка Тацяна Корабава, зрабіла некалькі крытычных заўвагаў датычна двух украінскіх палітыкаў — кандыдатаў у прэзыдэнты — Натальлі Вятрэнкі ды Пятра Сіманенкі. У сакавіку 2000 г. Мінскі раённы суд г. Кіева вынес рашэньне аб непраўдзівасьці артыкулу пра Вітрэнку ды забавязаў ЗАТ “Украінская Прэс-Група” сплаціць ёй пакрыцьцё ў памеры 2000 грыўняў ды апублікаваць апратэставаньне ў газэце. А ў чэрвені 2000 г. суд часткова задаволіў патрабаваньні П.Сіманенкі, забавязаўшы ЗАТ “Украінская Прэс-Група” сплаціць сп.Сіманенку пакрыцьцё ў памеры 1000 грыўняў ды апратэставаць інфармацыю. ЗАТ “Украінская Прэс-Група” зьвярнулася ў Эўрапейскі Суд 12 сьнежня 2000 г. з намерам абскардзіць рашэньне ўкраінскіх судзьдзяў у справе абароны гонару і годнасьці Натальлі Вятрэнкі ды Пятра Сіманенкі. Суд адхіліў прапанову нефармальнага ўрэгуляваньня канфлікту, бо пастанавіў, што павага да правоў чалавека патрабуе далейшага разгляду справы.

Суд аднастайна прыняў рашэньне пра тое, што мела месца парушэньне Арт. 10. Суд таксама ўзяў да ўвагі рэкамэндацыі, звароты ды рэзалюцыі міжнародных органаў ды няўрадавых арганізацыяў, якія выказвалі сваю глыбокую занепакоенасьць сытуацыяй, якая склалася з правамі чалавека ва Ўкраіне.

Суд падкрэсьліў, што крытыка абодвух палітыкаў была моцная, палемічная ды напісаная саркастычнай мовай. Без сумневу, абодва палітыкі мелі прычыны лічыць сябе абражанымі. Аднак, абіраючы сваю прафэсію, яны мусілі быць гатовыя да таго, што іх будуць крытыкаваць; менавіта такі цяжар мусяць ускладаць на сябе палітыкі ў дэмакратычным грамадзтве. За рашэньнем Суду Ўкраіна мусіць сплаціць ЗАТ “Украінская Прэс-Група” 588,12 эўра матэрыяльных стратаў, 33 000 эўра за маральныя страты ды 5 521,07 — за судовыя выдаткі.

У тым самым 2005 г. Суд вынес рашэньне ў справе, датычнай суседкі Ўкраіны, — Малдовы [9]. Падабенства гэтых найноўшых справаў палягае перадусім у абвінавачаньні журналістаў у дыфамацыі. Але калі ў першым выпадку вялося пра межы выказваньня ў дачыненьні да публічных асобаў (палітыкаў), дык у малдаўскай справе аб’ектам меркаванай дыфамацыі была службовая асоба органаў дарожнай інспэкцыі. Як было прадэманстравана ў папярэдніх разьдзелах, у сыстэме асобаў, якія натуральным чынам ёсьць аб’ектам павышанай грамадзкай увагі судзьдзі, пракуроры, работнікі адміністрацыйных органаў займаюць прамежкавае становішча. Звычайна абвінавачаньні ў некампэтэнтанасьці, хабарніцтве і д.п. патрабуюць дэманстрацыі грунтоўнага журналісцкага расьсьледаваньня. Не зрабілася выняткам і справа “Савічы супраць Малдовы”. Пазыўніца, спн.Джуліета Савічы апублікавала 2 кастрычніка 1999 г. у расейскамоўнай газэце “Новый порядок” артыкул “Дарожная Паліцыя — мая зорка”. У ім прыводзіўся абуральны выпадак, зь якім сутыкнуўся паспаліты жыхар Кішынёва ў Муніцыпальным цэнтры дарожнай паліцыі. Ягоны аўтамабіль быў сур’ёзна пашкоджаны іншым самаходам, кіроўца якога меў нефармальныя знаёмствы ў дарожнай паліцыі. У выніку маёр цэнтру дарожнай паліцыі прымусіў пацярпелага пагадзіцца на відавочна мізэрную і несправядлівую суму пакрыцьця шкоды. Больш за тое, калі пацярпелы прыйшоў забіраць пасьведчаньне кіроўцы, дык сутыкнуўся з абразамі й патрабаваньнем сплаціць штраф, на падставе, якую прадстаўнік паліцыі адмаўляўся назваць. У тэксьце артыкулу маёр называўся няпоўным імем — “Жора”.

У выніку паліцыянт, якога звалі G.R., распачаў цывільную справу аб дыфамацыі супраць пазыўніцы ды выдавецтва газэты ў раённым судзе. Малдаўскія судзьдзі ідэнтыфікавалі наяўнасьць факту дыфамацыі ў дачыненьні да гэтага грамадзяніна ды палічылі, што падобныя артыкулы робяць шкоду статусу дарожнай паліцыі ў вачох грамадзкасьці. Ацаніўшы наяўныя факты, паўтарыўшы mutatis mutandis ранейшую выснову пра здольнасьць абразьлівых тэкстаў таксама несьці важнае грамадзкае паведамленьне ды ўзважыўшы грунтоўнае журналісцкае расьсьледаваньне, Суд прызнаў факт парушэньня Арт. 10 ды прысудзіў Малдову да сплаты стратаў пазыўніцы.

Наагул для ўсходнеэўрапейскага рэгіёну характэрнай ёсьць канструкцыя спрэчкі па Арт. 10, дзе ў якасьці аднаго боку выступае журналіст/грамадзянін, а ў якасьці другога — фактычна публічная асоба. Ня будзе выняткам і апошняя справа з удзелам іншай суседкі Беларусі — Польшчы. У справе “Малісевіч-Гонсёр супраць Польшчы” (Malisiewicz-Gąsior v. Poland) [10] пазыўніца сутыкнулася з лобі вядомага палітыка, заступніка сьпікера польскага сойму сп.Анджэя Керна, які напачатку абвінаваціў пазыўніцу ў выкраданьні сваёй 17-гадовай дачкі, што прывяло да скандальнага рэзанансу ў прэсе. І хоць пракурор у Лодзі ўрэшце спыніў крымінальную справу ў дачыненьні да яе ды ейнага сына, бо акалічнасьці былі відавочна надуманыя, тым ня менш, гісторыя атрымала нечаканы працяг. Абураная паводзінамі дзяржаўных асобаў пазыўніца вырашыла балятавацца ў польскі сойм. Цягам выбарнай кампаніі яна неаднаразова выступала з публікацыямі ў прэсе, кожнага разу ўзгадваючы несправядлівы выпадак зь яе абвінавачаньнем. Урэшце, сп.Анджэй Керн распачаў справу аб дыфамацыі, і польскі суд прызнаў пазыўніцу вінаватай ды прысудзіў да 18-месяцовага турэмнага зьняволеньня, адкладзенага на 5 год. Больш за тое, польскія судзьдзі ўважылі за патрэбнае ўскласьці на пазыўніцу абавязак аплаты публікацыяў у двух нацыянальных штотыднёвіках ды мясцовай газэце, дзе выказваньні ў дачыненьні да сп.Керна называліся б непраўдзівымі. Акрамя таго, яна мусіла сплаціць даволі вялікую суму судовых выдаткаў ды пакрыцьцё ў дзяржаўную скарбніцу.

Эўрапейскі Суд прызнаў такое рашэньне не адпаведным Арт. 10 фактычна ў кожнай ягонай частцы. Па-першае, ня быў разьмежаваны статус публічнай асобы ды ня ўзятыя пад увагу рамы шырэйшай дапушчальнай крытыкі, па-другое, пазыўніца не выходзіла за межы крытыкі палітычнай сыстэмы, якая мусіць вітацца ў дэмакратычным грамадзтве, па-трэцяе, кампэнсацыя, якую запатрабаваў польскі суд, відавочна перавышае ліміты неабходнасьці ды ставіць пад пагрозу разьвіцьцё плюралізму ў Польшчы.

Трэба адзначыць, што Суд не заўжды прыходзіць да такой высновы. І крытыка публічных асобаў ipso facto не вызваляе ад прытрымліваньня рамаў законнасьці, што прадэманстравала яшчэ адна нядаўняя ўсходнеэўрапейская справа — “Лешнік супраць Славаччыны” [11]. Крытычныя публікацыі пазыўніка ў прэсе пра Пракурора прывялі да абвінавачаньня пазыўніка ў дыфамацыі. Аднак у славацкай справе пазыўнік акурат ня змог давесьці незаконных дзеяньняў Пракурора, на якія ён спасылаўся. Суд пагадзіўся з рашэньнем славацкіх судзьдзяў пра шкоду, нанесеную публікацыямі Пракуратуры Славаччыны. У такі спосаб, можна зрабіць важную выснову, якая характарызуе апошнія ўсходнеэўрапейскія справы: прымяняючы mutatis mutandis, спасылаючыся на ранейшыя адмежаваньні публічных асобаў, фактаў і ацэнкавых меркаваньняў, Суд усё ж такі прымае рашэньне на карысьць пазыўніка пры наяўнасьці непахісных фактаў. Таму ў будучым усходнеэўрапейскім адвакатам, якія займаюцца прадстаўніцтвам ў Эўрапейскім Судзе, варта скіроўваць увагу страсбурскіх судзьдзяў у тым ліку й на журналісцкае расьсьледаваньне, факты, доказы і г.д.

Падсумаваньне

Эўрапейскі Суд у правох чалавека стварыў цэлую сыстэму прэцэдэнтных нормаў у галіне свабоды выяўленьня меркаваньняў, што дазваляе зрабіць выснову пра існаваньне некадыфікаванага, але вельмі разьвітога, эўрапейскага права аб сродках масавай інфармацыі ды абароны асабістых немаёмасных правоў, зьвязаных з распаўсюдам інфармацыі. Гэтая выснова пацьвярджаецца перадусім наяўнасьцю сыстэматычнасьці ў апісальных частках рашэньняў Суду, які, шторазу прымяняючы прынцып mutatis mutandis, фармулюе ды дэталізуе сыстэму праўных каардынатаў, у якой знаходзяцца грамадзяне, журналісты, публічныя асобы і г.д. У зьвязку з гэтым варта адзначыць, што і беларускае заканадаўства (асабліва ў галіне абароны асабістых немаёмасных правоў) у значнай ступені абапіраецца на судовую практыку, не зважаючы на тое, што Рэспубліка Беларусь належыць да сыстэмаў клясычнага кантынэнтальнанга права. Глава 8 Цывільнага кодэксу Рэспублікі Беларусь (нематэрыяльныя даброты ды іх абарона) падае даволі шырокія нормы, канкрэтнае вызначэньне якіх дэталізуюць пастановы пленумаў Вярхоўнага Суду [12] ды Вышэйшага Гаспадарчага Суду Беларусі [13]. У прыватнасьці, ч. 2 арт. 152 Цывільнага кодэксу прадугледжвае, што пры вызначэньні памераў кампэнсацыі маральнай шкоды суд бярэ пад увагу ступень віны парушальніка ды іншыя акалічнасьці, якія заслугоўваюць на ўвагу. Суд мусіць таксама ўлічваць ступень фізычных альбо маральных пакутаў, зьвязаных з індывідуальнымі асаблівасьцямі асобы, каторай спрычыненая шкода. А больш канкрэтнае напаўненьне гэты артыкул атрымлівае ўжо ў Пастанове Пленуму Вярхоўнага Суду Рэспублікі Беларусь “Аб прымяненьні заканадаўства, якое рэгулюе матэрыяльнае пакрыцьцё шкоды” [14]. Як што ўзьнікаюць цяжкасьці ў вызначэньні памеру пакрыцьця маральнай шкоды ў гэткіх спрэчках, калі ганебныя зьвесткі апублікаваныя ў сродках масавай інфармацыі, Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь радзіць судзьдзям зьвяртацца ў Камітэт у прафэсійнай этыцы журналіста для атрыманьня экспэртнага заключэньня, наколькі тая ці іншая публікацыя зьневажае гонар ці годнасьць грамадзяніна.

Зь іншага боку, нормы, датычныя абароны “інфармацыйных” правоў, зьмяшчае й Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь (крымінальная адказнасьць за дыфамацыю), што пакідае месца для вялікай дыскусіі датычна адпаведнасьці нормаў беларускага заканадаўства практыцы Рады Эўропы (прэцэдэнтныя нормы Суду ў такім разе трактуюцца як прынцыпы эўрапейскага права, а Рэспубліка Беларусь, згодна Арт. 8 Канстытуцыі, вызнае прыярытэт прынцыпаў міжнароднага права). Больш за тое, у сваёй крытыцы беларускага заканадаўства аб сродках масавай інфармацыі замежныя і айчынныя экспэрты ўсё часьцей спасылаюцца менавіта на рашэньні Эўрапейскага Суду і мажлівасьць апэляцыі да іх у судох Беларусі, нават з улікам таго, што апошняя ня ёсьць чальцом Рады Эўропы. У такі спосаб, удзельнікі праваабарончага форуму “Эўрапейская канвэнцыя аб абароне правоў чалавека і падставовых свабодаў. Беларускі досьвед і пэрспэктывы” (праходзіла 18—19 лютага 2002 г.) акцэнтавалі ўвагу на неабходнасьці выключэньня з Крымінальнага кодэксу артыкулаў 376, 368 і 369, што прадугледжваюць павышаную крымінальную адказнасьць за замах на гонар і годнасьць прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ды іншых прадстаўнікоў улады, а таксама настойваюць на дэкрыміналізацыі паклёпу і зьнявагі. Абараняючы інтарэсы журналістаў у судзе, было рэкамэндавана часьцей апэляваць да міжнародна-праўных забавязаньняў і Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, спасылацца на практыку Эўрапейскага суду ў правох чалавека [15], спрабуючы тым самым паўплываць на ўнутраныя перакананьні судзьдзяў; падаваць хадайніцтвы, тлумачэньні, пярэчаньні супраць позываў выключна ў пісьмовай форме; абскарджваць судовыя пастановы (як мінімум, у касацыйнай інстанцыі) з тым, каб мець магчымасьць зьвярнуцца ў Камітэт у правох чалавека ААН альбо іншыя наддзяржаўныя органы; імкнуцца даводзіць справу да Камітэту ў правох чалавека ААН [16]. У гэтым кантэксьце асаблівы інтарэс уяўляе сыстэма ліцэнзаваньня сродкаў масавай інфармацыі ў Рэспубліцы Беларусь ды пытаньні ліквідацыі-забароны друкаваных выданьняў [17]. Эўрапейскі Суд прайшоў датычна гэтых пытаньняў пэўную эвалюцыю поглядаў, якая магла б стаць годным арыенцірам айчыннага заканадаўцы.

Застаецца шкадаваць, што пры наяўнасьці такой актуальнасьці Арт. 10 Канвэнцыі зрэдчас становіцца аб’ектам дэталёвага аналізу беларускіх праўнікаў, што было выяўлена падчас напісаньня гэтага дасьледаваньня. Сур’ёзныя айчынныя манаграфіі прафэсійных праўнікаў на гэтую тэматыку наагул адсутнічаюць. Таму, падагульняючы працу, уважаем за неабходнае вылучыць вузлавыя меркаваньні Суду, якія прадстаўляюць асаблівы інтарэс для рэфармаваньня менавіта беларускага заканадаўства:

У справах, датычных свабоды выяўленьня меркаваньня, Суд шторазу аналізуе значнасьць/неабходнасьць выказваньня як катэгорыю грамадзкага інтарэсу ў дэмакратычным грамадзтве.
“Выяўленьне” не абмяжоўваецца толькі свабодай выказваньня (слова), пісьмовага альбо вуснага, але ахоплівае таксама галіну жывапісу, вобразаў, дзеяньняў, зьвязаных з выяўленьнем ідэяў альбо перадачай інфармацыі.
Для абароны па абвінавачаньні ў паклёпе няма неабходнасьці прэзэнтаваць доказы сапраўднасьці ацэначных меркаваньняў (Суд падзяляе факты і ацэначныя меркаваньні — апошнія валодаюць больш высокай ступеняй абароны).
Дыфэрэнцыяваны падыход да статусу асобы, якая ёсьць аб’ектам меркаванага парушанага права (звычайныя грамадзяне валодаюць больш высокай ступеняй абароны, чым службовыя асобы ды палітыкі).
Доказы справядлівасьці крытыкі разглядаюцца як аргумэнт абароны ў справах па абвінавачаньні ў паклёпе на вышэйшыя службовыя асобы, урад і д.п.
Крытыка пра нібы наяўныя дзеяньні калегі-спаборніка карыстаюцца абаронай як ацэначныя меркаваньні.
Публічнае раскрыцьцё вайсковых сакрэтаў караецца, але ацэнкавая крытыка ва ўнутраных вайсковых сродках масавай інфармацыі пакараньню не падлягае.
Пакараньне за апісаньне абразьлівых выказваньняў ня ёсьць правамоцнае.
Неабгрунтаваная крытыка на адрас судзьдзяў можа карацца, аднак пры наяўнасьці відавочных доказаў, якія ляжаць у падмурку такой крытыкі, (грунтоўнае журналісцкае расьсьледаваньне), ускладаньне адказнасьці не дазваляльнае;
Крытыка судзьдзі: тон вызначаецца акалічнасьцямі.
Неляяльнасьць да дзяржаўнага рэжыму (у прыватнасьці, чалецтва ў пэўнай партыі) ня можа быць падставай звальненьня дзяржаўнага службоўцы.
Патрабаваньне да журналіста раскрыць крыніцу інфармацыі ёсьць неправамоцным.
У вызначэньні канкрэтнай формы пакараньня мусіць ацэньвацца перадусім крытэр сувымернасьці, крымінальнае заканадаўства гэтаму крытэру практычна ніколі не адпавядае, бо спараджае “атмасфэру страху”, перакладае цяжар доказаў на абвінавачанага, трэба аддаваць перавагу разгляду гэткіх справаў у рамах цывільнага працэсу.
Сума пакрыцьця стратаў, якая прысуджаецца ў зьвязку з дыфамацыяй, не павінна перавышаць разумных лімітаў — якія адпавядаюць спрычыненай шкодзе, — ды ставіць пад пагрозу далейшае існаваньне сродка масавай інфармацыі.
Правамернасьць абмежаваньня свабоды выказваньня меркаваньня вызначаецца трыма чыньнікамі: прадугледжанасьць законам, служэньне правамернай мэце, неабходнасьць у дэмакратычным грамадзтве; найбольш небясьпечная ў дэмакратычным грамадзтве — папярэдняя цэнзура.

1. Freedom of Expression Manual. International and Comparative Law // ARTICLE 19. August 1993. Printed in Great Britain by the Bath Press, Avon. P. 24.

2. Freedom of Expression Manual. International and Comparative Law // ARTICLE 19. August 1993. Printed in Great Britain by the Bath Press, Avon. P. 25—26.

3. Гл. Прэмбулу да Адзінага Эўрапейскага Акту ды Главу І Маастрыхцкага Пагадненьня аб Эўрапейскім Зьвязе.

4. Напр., Society for the Protection of Unborn Children (SPUC) v. Grogan, Case №C. — 159/90 [1991] 3 CMLR 849. Асабліва the opinion of Advocate General Van Gerven at paras. 30—31.

5. Тэрміны “мэдыйнае права”, “міжнароднае права сродкаў масавай інфармацыі” і д.п. пачынаюць актыўна ўжывацца і, напрыклад, ў дактрыне расейскай навукі міжнароднага права. Гл., напр., Колосов Ю.М., Кривчикова Э.С. Международное право. Москва: «Международные отношения», 2001. (аўтары вылучаюць цэлы разьдзел, не характэрны для клясычнай структуры падручніка зь міжнароднага права, — “Міжнароднае права масавай інфармацыі”, С. 488—498).

6. Пэўным штуршком зрабілася апублікаваньне Касьцёлам у 1559 г. “Індэксу”, сьпісу забароненых кнігаў, што быў зацьверджаныя на Пятым Лятэранскім Саборы ў 1515 г. Падрабязьней гл. Andras Sajo. Свабода слова // Instytut Spraw Publicznych. Warszawa, 2004. С. 15—16.

7. Эдвин Рекош. Кира Бучко, Весела Терзиева, Дм. Шабельников. В защиту общественных интересов. Руководство для юристов и правозащитников. Москва: Издательская группа «Юристъ», 2004. С. 223—235.

8. Украінская Мэдыя Група супраць Украіны, 2005. Афіцыйны сайт Эўрапейскага суду ў правах чалавека // [электронны рэсурс] — Рэжым доступу: http://www.echr.coe.int/echr. Дата доступу: 30.04.2006.

9. Савічы супраць Малдовы, 2005. Афіцыйны сайт Эўрапейскага суду ў правах чалавека // [электронны рэсурс] — Рэжым доступу: http://www.echr.coe.int/echr. Дата доступу: 30.04.2006.

10. Малісевіч-Гонсёр супраць Польшчы, 2006. 1995. Афіцыйны сайт Эўрапейскага суду ў правох чалавека // [электронны рэсурс] — Рэжым доступу: http://www.echr.coe.int/echr. Дата доступу: 30.04.2006.

11. Лешнік супраць Славаччыны, 2003. 1995. Афіцыйны сайт Эўрапейскага суду ў правах чалавека // [электронны рэсурс] — Рэжым доступу: http://www.echr.coe.int/echr. Дата доступу: 30.04.2006.

12. Гл. Постановление Пленума Верховного Суда Республики Беларусь от 23 декабря 1999 года №15 «О практике рассмотрения судами гражданских споров о защите чести, достоинства и деловой репутации» // Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь [Электронны рэсурс]. 2006. Рэжым доступу: http://pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=S29900015. Дата доступу: 30.04.2006.

13. Гл. Постановление Пленума Высшего Хозяйственного Суда Республики Беларусь от 20 июня 1999 №7 «О применении хозяйственными судами законодательства при рассмотрении дел о защите деловой репутации» // Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь [Электронны рэсурс]. 2006. Рэжым доступу: http://pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=X29900007. Дата доступу: 30.04.2006.

14. Постановление Пленума Верховного Суда Республики Беларусь от 20 сентября 1996 г. «О практике применения законодательства, регулирующего материальную компенсацию вреда» // Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь [Электронны рэсурс]. 2006. Рэжым доступу: http://pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=S20000007. Дата доступу: 30.04.2006.

15. Рэкамэндавана выкарыстоўваць практыку Эўрапейскага Суду сыстэмна, то бок ня толькі Ар. 10 (свабода выяўленьня меркаваньня), але і артыкулы 6 (права на справядлівае судовае разьбіральніцтва), 13 (права на эфэктыўныя сродкі праўнай абароны”), 14 (забарона дыскрымінацыі).

16. Інфармацыя паводле: [Электронны рэсурс] Рэжым доступу: http://www.baj.ru/centre/pub/pub11.asp. Дата доступу: 30.04.2006. (у двухдзённым форуме бралі ўдзел экспэрты Нарвэскага ПЭН-цэнтру, Human Rights Foundation (Дом правоў чалавека) з Нарвэгіі і Польшчы, праваабарончай арганізацыі Міжнародная Амністыя (Amnesty Internatrional), менскага офісу АБСЭ, а таксама вядомыя беларускія праўнікі, журналісты ды праваабаронцы).

17. Гл. камэнтар стасоўна праекту Закону аб друку ды іншых сродкаў масавай інфармацыі (6 верасьня 2003 г.), зроблены Швэдзкім Хэльсынскім Камітэтам у правах чалавека. / [Электронны рэсурс] Рэжым доступу: http://www.baj.ru/centre/comment-shc-ru.asp. Дата доступу: 30.04.2006.